Wednesday, September 15, 2021
HomeGüneyقوزئيين "آزربايجانجا"سي - گونئيين "توركجه"سي

قوزئيين “آزربايجانجا”سي – گونئيين “توركجه”سي

Author

Date

Category

قوزئيين “آزربايجانجا”سي – گونئيين “توركجه”سي

مئهران باهارلي

ائلگون- ٠٥ اوجاق ٢٠٠٨- سيچان ايلي

گئچه نلرده آزربايجان بودونجو (جومهورييتي) تئلئويزييونلاريندا ٢٠٠٨ ايلينين باشيندان اولماق اوزره، توركييه توركجه سي ايله يايينلانان ايزله نجلره (پيروقرامالارا) ياساق گتيريلدييي ساليغيني (خبريني) دويدوق. ياساغين گره كچه سي، بو “يابانجي” ديلين “آزربايجانجا”يا “ايته م” (“ضرر”) وئرديييدير. بو ساليق (خبر) پان ايرانيست گوجلر طرفيندن بٶيوك بير سئوينج، ايران و گونئي آزربايجان توركلويو طرفيندنسه بٶيوك بير اوزونتو ايله قارشيلاندي. آزربايجان بودونجوندا توركييه توركجه سينه گتيريله ن ياساق، بيزيم ديليميزه گتيريله ن ياساقدير. بو اولاي بئله گٶرولمه لي، بئله آلقيلانمالي و بو اوزدن ده قينانماليدير. ديليميزين آديني (توركجه) بيله بيلمه يه ن و اونو قوندارما “آزربايجانجا” دييه آدلانديران قوزئي آزربايجانلي يئتگيليلر، نه يين اونا ايته م وئرديييني، نه يين اونا يارار گتيرديييني نئجه آنلايابيله رلر؟

گونئيين يازيلي- گٶركول (ادبي) ديلي، “توركجه”دير، “آزربايجانجا” دئييلدير

گونئي آزربايجان تاريخي بير يول آيريجيندادير. گونوموزده گونئي آزربايجان و ايران توركلويونون اولوشدورماق و بيچيمله نديرمكده اولدوغو گٶركول ديلي، تمل آلديغي گونئي آزربايجان و ايران´ين باشاباشينا سرپيلميش تورك بودونونون (خالقينين) ديلي ايله، آزربايجان و توركييه بودونجلاري گٶركول ديللرينين بيرله شمه سيندن اورتايا چيخماقدا و داها دوغروسو بو اوچونون اٶزگون و يئني بيله شگه سيدير. بو اوزدن اونو “يئنيجيل (مودئرن) باتي اوغوزجاسي” آدلانديرانلار دا اولموشدور. بو ديل، اٶزونه آزربايجان بودونجو گٶركول ديليني اولگو آلماماقدادير. گونئيين گٶركول ديلي، هر ايكي قونشو اٶلكه نين گٶركول ديللرينه ائشيت آراليقدا (مسافه ده) دورور و اونلارين ايدي (هئچ) بيريسيني تك باشينا اٶز گٶركول ديلي اولاراق تابلامير (قبول ائتمير).

آنجاق گونئي آزربايجان و ايران توركلويو؛ توركجه نين سٶز داغارجيغينا يييه له نمه، اٶز تورك سوي كٶكونه قاييديش و ديليميزي چاغداشلاشديرما (موعاصيرله شديرمه) و يئنيجيلله شديرمه (مودئرنله شديرمه) آلانلاريندا (ساحه لرينده)، بونلارين ايدي بيرينه يييه (صاحيب) اولمايان آزربايجان بودونجو دئييل، توركييه جومهورييتينين وارسيل (زنگين) دئنه ييملريندن (تجروبه لريندن) يارارلانماقدا (فايدالانماقدا)، اورادا الده ائديله ن قازانيملاري منيمسه مكده، اونلاري اٶز دئنه ييملري و اٶز قازانيملاري اولاراق گٶرمكده دير. توركييه نين گٶركول و يازيلي ديلي (توركچه و يا يئني توركجه) و بو اٶلكه ده تٶره ديله ن يئني دئگيلر (نئولوژيسملر)، گونئيه يئني كلمه لر سونابيله جك چوخ اٶنه ملي بير قايناقدير. بو قايناق اٶزه لليكله يئنيجيل بوگوشاو (فلسفه)، بيليم، قوراشديريم (تئكنولوژي)، چين بيليمي (حوقوق)، اركله ت (دٶولت)، سويوت قاوراملار و اوزلوق (هنر) كيمي آلانلاردا اولاغان اوستو ده يه رليدير. آيريجا بودونوموزون عراقدا توركمان آدي ايله ياشايان اوجقار اوباسي (ديياسپوراسي) ايله توركييه سينيرلاري ايچينده ياشايان و ساييلاري ميليونلاري آشان آزربايجان توركونون اٶزلرينين يازيلي- گٶركول ديللري اولاراق توركييه توغرالي (رسمي) ديليني سئچديكلري اونوتولماماليدير. گونئي´ده – آزربايجان بودونجونون ترسينه –  خالقيميزين اٶزو و ديليني توركييه ده اولدوغو كيمي و دوغرو اولاراق اوركه ن (هميشه) “تورك” و “توركجه” آدلانديرماسي دا، گونئي´ين كيمي اٶرنه ك آلديغيني آچيقجا اورتايا قويور. سون اولاراق، ايران و گونئي آزربايجاندا تورك بودونونون ايچينده اولدوغو بوگونكو اولوسال (ميللي) اويانيش و ديرچه لمه ده، توركييه تئلئويزييونلارينين تك باشينا، حتتا قوزئي آزربايجان´ين باغيلسيزلاشماسيندان (ايستيقلاليندان) داها چوخ ائتگي و اوينامي (رولو) اولدوغو دا بيلينه ن بير گئرچكدير.

 

“آزربايجانجا”، “توركجه” دئييلدير، او فارسجا-عربجه-روسجا-توركجه قاريشيمي، يئته رسيز و گٶركسوز بير قارما (هيبريد) ديلدير

 

آزربايجان بودونجونون گٶركول ديلي، آغير بير بيچيمده فارسجادان ائتگيله نميشدير. بو ائتگي تكجه ديله گيره ن فارسجا سٶز و تركيبلرله سينيرلانماماقدا، ديل بيلگيسي آلانيني دا ايچه رمكده دير. هر هانسي بير ديلين گئنيش بير بيچيمده (شكيلده) باشقا بير ديلين ديل بيلگيسي قورال و ياسالاري ائتگيسي آلتينا گيرمه سي، او ديلين اٶز قوراللارينين آلت اوست ائديلمه سي و دريندن يارا آلماسي دئمكدير. بوگون آزربايجاندا يايقين اولان گٶركول ديل، يانليشلارلا دولو، پوزولما و سويسوزلاشماغا اوز توتموش بير ديلدير. بو ديل سٶز داغارجيغي و ديل بيلگيسي آچيلاريندان، فارسجادان دريندن ائتگيله نميش، و پوزولاراق يئته رسيز و گٶركسوز (چيركين) بير قارما ديل حالينا دٶنوشموشدور. عوثمانلي آيدين و سئچگينلرينين ياراديب ايشله تديكلري اويدورما بير ديل وار ايدي. بو ديله دوغرو اولاراق “توركجه” يئرينه “عوثمانليجا” دئييلميشدير، اوچرا (چونكو) بو ديل، اوچ فارسجا، عربجه و توركجه ديللرينين ياپماجا (صونعي) بير بيچيمده يان يانا گتيريلمه سيندن اولوشموشدو. ايندي آزربايجان بودونجوندا  گٶركول ديل اولاراق ايشله ديله ن “آزربايجانجا” دا، قارداشي “عوثمانليا” كيمي، حتت اودان داه بت، گرچه كده توركجه، فارسجا، عربجه و روسجانين قاريشيميندان اولوشموش قارما-اويدورما بير ديل گٶرونتوسونو وئرمكده دير.

آزربايجان و ايراندا توركجه نين گئريله مه سي، ايسماعيل خاقان (شاه ايسماعيل) دٶنه ميندن سونرا باشلاميشدير. بو ديل توغرالي و اركله ت ديلي اولما قونومونو آدديم آدديم ايتيرمكله بيرليكده فارسجا و عربجه ديللرينين ازيجي و چوخ آغير ائتگيسي آلتيندا قالاراق، باشدا بيليم، بوگوش و اوزلوق اولماق اوزره هر آلاندا اٶز دوغورقانليغيني ايتيريب نئچه يوز ايل ايچينده قيسير و قارما بير ديل حالينا گلميشدير. آردينجا گولوستان و توركمانچاي آنلاشمالاريندان سونرا گله ن سون ايكي يوز ايلده، باشقا بير ديل، روسجانين آغير ائتگيسي آلتينا گيرميشدير. قوزئي آزربايجاندا ايدي بير ده ييشيكليك و دوزه لتمه يه اوغرامادان گٶركول و توغرالي ديل اولاراق تابلانان ديل، ايشته بو قيسير-قارما ديلدير. بو دوروم، گونئي´ين، فارسلارين بويوندوروغوندان قورتولدوقدان سونرا، ايران اركله تينين باسقيلاري ايله يارانماقدا -ياراديلميش اولان اويدورما “آزري-فاذري”ني اٶز گٶركول و يازي ديلي دييه تابلاماسينا بنزه ر. آزربايجان بودونجوندا يئرينده (حاقلي) اولاراق بو عئيبه جه ر ديله “توركجه” يئرينه “آزربايجانجا” دئييرلر. بيزجه بو آدلانديرما اولدوقجا دوغرودور، اوچرا بو ديلي توركجه آدلانديرماق، توركجه يه گوجه م (ظولم) و سايقيسيزليق اولاردي. گئرچه كده گونئي آزربايجان و ايراندا تورك بودونونون قونوشدوغو و بورادا بيچيمله نمكده اولان يئنيجيل و چاغداش گٶركول ديليني “توركجه” آدلانديرماسي، بو ديلين آزربايجان بودونجونون گٶركول ديلي اولان “آزربايجانجا”دان آيريق (فرقلي) اولدوغونون ان چارپيجي و ان گٶزه ل بير قانيتيدير (ثوبوتودور).  

آزربايجان بودونجوندا ايشله ديله ن گٶركول ديل و اورادا وار اول[ماي]ان ديل آنلاييشي، گونئي آزربايجان و ايران توركلويونه اولگو و تمل آلينماماليدير. اٶزه لليكله گٶركول ديل و سٶز داغارجيغي قونولاريندا، آزربايجان بودونجونون گٶركول ديلي – اوندان يارارلانيلماسي گره كدييينه تاباسي (رغمن)- گونئي اوچون تك تمل و قايناق دييه گٶرولمه مه ليدير. اٶته ياندان، گونئيده بو پيچين ديلين ايران و گونئي آزربايجان´ين گٶركول و يازيلي ديلي اولماسيني ساوونان و يئتيريم (تبليغ) ائده ن روس وورقونلاري و توتوجولارلا دا اكينج (كولتور) ساواشيمي آپاريلماليدير.

آزربايجان جومهورييتينده يئنيجيل ديل آنلاييشي يوخدور

آزربايجان بودونجوندا تورك ديلينين دوشدويو آجيناجاقلي دورومونون ندنلريني بئله سيرالايابيله ريك:

١- ديل آنلاييشي اكسيكلييي و ديلين اوزه رينده (حاققيندا) اركله ت يٶنه تگيسينين (سيياستين) اولماييشي: آزربايجان بودونجوندا گنه ل اولاراق يئنيجيل ديل آنلاييشي مووجود دئييلدير و اٶزه لليكله اركله ت، ديلين قورونماسي و گليشديريلمه سي، يئنيجيلله شديريلمه سي، چاغداشلاشديريلماسي و ديرگيلي (جانلي) بير وارليق اولاراق، اولاناق-يئته نه كلرينين چئشيتله نديريليب چوخالديماسي ايله ايلگيلي هر هانسي بير يئكه تاساري (مستر پلن) و يٶنه تگييه يييه دئييلدير.

٢- ديلين آديني ده ييشديرمك: آزربايجاندا روس سٶمورگه چيلييينين (كولونيياليسمينين) ييخيجي ائتگيسينين ان آچيق ايزيني، اوراداكي بودون و ديلين “تورك” و “توركجه”دن، قوندارما “آزربايجان” و “آزربايجانجا”يا –اٶزو ده كٶنوللو اولاراق ده ييشديريلدييينده گٶره بيله ريك. آزربايجان بودونجوندا بيزيم ديلين توركجه اولدوغو و توركجه نين ده بيزيم ديل اولدوغو دوشونجه و اينانجي، ايدي بير واخت اوره كلرده و بئيينلرده كٶك سالابيلمه ميشدير. ايشته توركييه بودونونون ديليني آزربايجان خالقينين ديلينه “يابانجي” سانان آنلاييش دا، بو سٶمورگه له شمه (كولونييال) سايريليغين باشقا بير بليرتيسيدير. (آزربايجان و توركييه جومهورييتلرينده بودونلارين قونوشدوغو ديللر، ان آزيندان ديل بيليمي باخيميندان ايكي آيري ديل يوخ، بير ديلين ايكي اولدوقجا ياخين لهجه سي ساييلير). بو آچيدان فارس سٶمورگه چيلييي بويوندوروغو آلتيندا ياشاماسينين تاباسي، قوندارما “آذري” و “آذريجه” آدلاريني منيمسه مه يه ن، بلكه اونلارا وار گوجو ايله تپگي گٶسته ره ن گونئي آزربايجان، اٶز باغيلسيز اركله تي و يوزلرجه آكادئمي، اينستيتوت و … يه يييه اولان قوزئي آزربايجاندان، بو آچيدان داها ايره ليده و اولوسال كيملييينه باغليراق دورومدادير.

٣- ديلدن اٶزگون توركجه سٶزلري ديشلاما: آزربايجانجا ديلينده، ديليميزده وار اولان مينلرجه اٶزگون توركجه دئگييه (كلمه يه)، اٶزباشيناليقلا بايري (آرخاييك) دامقاسي وورولموش، بونلار يازيلي و دانيشيق ديللريندن ديشلانميشدير. بو ياخلاشيملا دا اٶزلري دئميشكن “بو قده ر زنگين ديليميزي ميسكين گونه ساليبلار (بو دنلي وارسيل ديليميزي، يوخسول گونه ساليبلار)”. گلينه ن بوگونكو دوروم، آزربايجان بودونجوندا يازارلارين چوخونون، اٶز يازيلاريني توپلامي ١٠٠-٤٠٠ دئگيني گئچمه يه ن سيسقا بير سٶز داغارجيغي كٶمه يي ايله – بونون دا يوزده دوخساني فارسجا-عربجه-روسجا سٶزلردن اولوشماقدادير- يازمالاريدير. اٶته ياندان آزربايجان بودونجوندا توركجه قوراللاري تملينده (اساسيندا) يئنيدئگي تٶره تمه سوره جي دوردورولموش و اونون يئرينه آراسيرا فارسجا اكلردن كٶمك آلاراق، يئني سٶزلر تٶره تمه يولو منيمسه نميشدير. تٶره ديله ن بئله نچي يئني سٶزجوكلرين اٶنه ملي بٶلومو ايسه، ديل بيلگيسي باخيميندان يانليشليقلارلا دولودور.

٤- فارسجا ائتگيسيني قوروماغا چاليشماق: آزربايجان بودونجوندا، اورتاچاغ آزربايجان سئچگينلرينين آليشقانليقلارينين داواميندا، هله ده فارس ديلي و گٶرك سٶزونه (ادبيياتينا) قارشي بير چئشيد وورقونلوق (حئيرانليق) دويقوسو و آشاغيليق دويومو-قارماشاسي (عوقده سي- كومپلئكسي) واردير. اونلارا گٶره ديليميزده فارسجا دئگي، تركيب و حتتا ديل بيلگيسي قوراللاريني ايشله تمك، بير چئشيت آيدينليق، سويلولوق و يوكسه كليك بليرتيسيدير. گونئي´ين ترسينه، آزربايجان بودونجو دوغرودان فارس سٶمورگه چيلييي و اوراداكي ديل ده فارس ديلي طرفيندن يوخ ائديلمه بئليني (تهلوكه سي) ايله قارشي قارشييا قالماميشدير. بو ايسه اونلارين فارسجانين ديليميز اوزه رينده كي اولومسوز ائتگيلرينه، ووردوم دويماز داورانمالارينين، حتتا فارسجا دئگيلر و ديل بيلگيسي قوراللاريني اٶزلرينينكي سانمالارينين باشقا بير ندنيدير.

٥- روسجا ائتگيسيني قوروماغا چاليشماق: سٶزسوز گئچميشده روس ديلي، گٶرك سٶزو و اويقارليغينين (مدنييتينين)، آزربايجان´ين چاغداشلاشما، يئنيجيلله شمه، بوندالي (سئكولار) و ائلده مله شمه (لاييكله شمه) و باتييا ياخينلاشماسيندا اٶنه ملي يارار و پايي اولوبدور و گله جكده ده اولاجاقدير. آنجاق بو گئرچه ك، ديليميزين روس ديلي طرفيندن ائليك اولونماسي (ايستيلا ائديلمه سي) گره كدييي آنلامينا گلمه ز. ايكي يوز ايله ياخين روس سٶمورگه چيلييي آلتيندا ياشاماق، آزربايجان بودونجو سئچگينلري آراسيندا، ديليميز، آبئجئميز (اليفباميز) و گٶرك سٶزوموز اوزره رينده، روس ائتگيسيني قوروما و ياشاتماغا چابالايان يئرلي بير توپارين (زومره نين) يارانماسينا ندن اولموشدور. بوگون آزربايجاندا بودونوموز و ديلينين اولوسال -تاريخي آدلاريني “تورك” و “توركجه”دن “آزربايجان” و “آزربايجانجا”يا ده ييشديرمه يي ساوونانلار، ايشته بو روس سٶمورگه چيلييينين يئرلي قالينتيلاريديرلار.

آزربايجانجانين سورونلاري

يوخاريدا سيرالانان ندنلردن دولايي، گونوموزده آزربايجانجا و يا آزربايجان بودونجوندا ايشله ديله ن گٶركول  ديل، بير چوخ يٶندن سورونلو، اولدوقجا يئته رسيز و حتتا اٶلوشگه مه يه اوز توتموش بير ديلدير. بو سورونلار و اونلارا ايريم (ديققت) يئتيرمه مه و ديلله ايلگيلي گنه ل اولاراق ايدي بير يٶنه تگي و آنلاييشا يييه اولماماق، اوراداكي دورومو داها دا آغيرلاشديرميشدير. آنيلان سورونلو يٶنلري بئله سيرالايابيله ريك:

١- آبئجئ  سورونلاري

٢- يازيم (اورتوقرافي) سورونلاري

٣- ديل بيلگيسي سورونلاري

٤- سٶز داغارجيغي سورونلاري

بو سورونلارين چٶزوم يوللارينا قيسساجا توخونماق ايسته رسه ك:

١- آبئجئ اكسيكليكلري گئده ريلمه ليدير: گنيز “نñ “سي، نوقطه لي “كķ “، و “´” كسمه ايمي (آپسترف يارتي) آبئجئيه آرتيريلمالي، “اوزون آ” سسي يازيدا ايشله ديلمه ليدير

٢- روس يازيميني اٶلچوت آلما آليشقانليغي بيراخيلمالي، يازيم يانليشليقلاري دوزه لتيلمه ليدير

٣- فارسجا سٶزجوكلرين سٶز داغارجيغينا گيرمه سي دئنه تيم (كونترول) آلتينا آلينمالي، اسكي توركجه و چاغداش لهجه لريميزده وار اولان سٶزجوكلر گنه گٶركول ديله قازانديريلمالي، سٶزجوك تٶره تمه سوره جي يئيندن باشلاديلماليدير، …

٤- ديليميزده ايشله ديله ن فارس ديل بيلگيسي قوراللارينين، اٶزه لليكله ايلگه چ (ادات)، اك و … نين (به، كه، تا، -كار، -گر، -پرست، -پرور، -شوناس، -خانا، -پرور، -بين…) قوللانيلماسي بوتونويله دوردورولماليدير.

آشاغيدا آزربايجان بودونجونون “آزربايجانجا” آدلانان گٶركول ديلينده وار اولان بير سيرا يانليشليقلار سيرالانميش و توركجه ده كي دوزگون قارشيليقلاري آييراج (پارانتئز) ايچينده  وئريلميشدير.

==========================================

آبئجئ سورونلاري

==========================================

١- آزربايجان و توركييه بودونجلارينين لاتين آبئجئلري، گونئي´ده گٶزو قاپالي تابلانمامالي، بو ايكي اٶلكه نين دئنه ييملريندن يارارلاناراق، ايران و گونئي آزربايجان توركلويونه داها دوزگون، داها منطيقلي و داها اكسيكسيز بير آبئجئ دوزه نله نيب ياراديلماليدير. اولوشدورولاجاق يئني لاتين آبئجئ، آزربايجان توركلرينين بوتون آلت قوروپلاريني – ايران´ين قوزئي باتيسي (گونئي آزربايجان)، ايران´ين گونئيي (قاشقاي يورد)، ايران´ين قوزئي دوغوسو (آفشاريورد) و عراق توركمان اوجقاراوباسيني -قاپساياجاق بيچيمده تاسارلانيب دوزه نله نمه ليدير. اولوشدورولدوقدان سونرا دا گونئي آزربايجان و ايران توركلرينين لاتين آبئجئسي، سوره كلي اولاراق گٶزدن گئچيريلمه لي و يالنيز تورك ديلينين اٶزه لليك و گره كسينيملري تملينده گليشديريلمه ليدير.

٢- آزربايجان بودونجونون يئني لاتين آبئجئسينه گلينجه، بو اليفباداكي سورونلار، بيچيكلرين (حرفلرين) يانليش سيرالانماسي، گنيز “ن”سي، “نوقطه لي “ك” بيچيكلري و كسمه ايمينين اولماييشي، و يازاركن “اوزون آ” سسينين ايشله ديلمه مه سي اولاراق اٶزه تله نه بيله ر. گونئيين لاتين آبئجئسينده بو اكسيكليك و يانليشليقلارين دوزه لديلمه سي گره كليدير:

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

آبئجئ سيرالاماسي: آزربايجان بودونجونون ١٩٩١ ايلينده لاتين آبئجئسينه گئچيشي تيكه ل (قيسمي) اولموشدور، بئله كي لاتين بيچيكلر تابلانميش، آنجاق بيچيكلرين سيراسي هله ده روس-كيريل آبئجئسينده اولدوغو تكيندير. بو آبئجئده بوتون لاتين كٶكه نلي آبئجئلرين ترسينه، “خ” بيچييين يئري، آبئجئنين سونلاريندا “و” بيچيييندن سونرا دئييل، آبئجئنين باشلاريندا “ه” بيچيييندن سونرادير. هابئله “ق” بيچييي “پ” بيچيييندن سونرا دئييل، آبئجئنين اورتاسيندا “ك” بيچيييندن سونرا گلير:

Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Əə, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Xx, Iı, İi, Jj, Kk, Qq, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz

بو ندنله آزربايجان بودونجونون آبئجئسي گئرچه كده ياري لاتين (حرفلرين بيچيمي)-ياري كيريل (بيچيكلرين دوزولوشو) آزي (يا دا) قارما بير آبئجئدير. بو ايسه اٶزه لليكله سٶزلوك و بيلگي سايار اورتاملاريندا سٶزلرين دوزولوشونده جيددي سورونلار ياراديب اونلاري آلت اوست ائده ره ك قوللانيلماز حالا گتيرير. بو اوزدن گونئيده لاتين آبئجئسينده بيچيكلرين سيرالاماسي آزربايجان بودونجوندا اولدوغو كيمين دئييل، اولوسلارآراسي لاتين بيچيكلري سيرالاماسينا اويوملو اولماليدير:

گونئي آزربايجان-ايران توركلويونون بوتونله شديريلميش لاتين آبئجئسي:

اوتوز دٶرد بيچيك و بير ايم

Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Əə, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Iı, İi, Jj, Kk, Ķķ, Ll, Mm, Nn, Ññ, Oo, Öö, Pp, Qq, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Xx, Yy, Zz, 

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“گنيز ن”سي (نگ Ññ) بيچييين اولماييشي: (“نازال ن”، “ڭ”، “نگ”، “كاف-ي توركي”، “كاف-ي نوني”، “نون غنه”) توركلره اٶزگو بير سسدير. ان اسكي چاغلاردان بري گونوموزه گليب اولاشميش اولان بو سس، ديليميز و بودونوموزون اسكي توركجه و اسكي توركلره باغلي اولدوغونون ان ساغلام قانيتلاريندان بيريدير. گئچميشده “ڭ” ايله گؤسته ريله ن بو سس٬ چاغداش عرب كؤكلو تورك آبئجئسينده “نگ” بيچيمينده گؤسته ريلير. آزربايجان بودونجونون يئني لاتين آبئجئسينده ايسه ديليميزده وار اولان “نگ” سسيني قارشيلاياجاق ايدي بير بيچييه يئر وئريلمه ييبدير. اويسا (حالبوكي) بو بيچيك موساوات دٶنه مي و سونراسينداكي لاتين آبئجئده اٶز يئريني آلميشدي. آيريجا “نگ” سسي ان اسكي و اسكي توركجه٬ حتتا سومئر كيمي پروتوتورك ديللرده٬ هابئله تورك گٶركول  و كٶكله شيك (كيلاسيك) بتيكلرده (متينلرده) و آزربايجان توركجه سينين بير چوخ چاغداش لهجه سينده اٶزه لليكله كندلر و اويماقلار آراسيندا ايشله كدير. (ايران´ين گونئيينده قاشقاي٬ گونئي آزربايجان´ين ساوه و سولدوز٬ قوزئي آزربايجان´ين قازاخ٬ قاراباغ٬ گنجه٬ آيريم٬ نوخا٬ زاقاتالا٬ قاخ٬… خوراسان´ين سرولايت٬ بام صفي آباد٬ جلگه رخ٬ گريوان٬ بجنورد٬ جوين جغتا٬…. لهجه لرينده). دولاييسي ايله، ان اسكي و اسكي توركجه بتيكلرين يازيب اوخوماسيني و تورك ديلينين ايران و آزربايجانداكي چاغداش لهجه لرينده يارانان گٶركول و فولكلور ياپيتلارينين ثبت و اوخونوشونو قولايلاشديرماق (آسانلاشديرماق) و ايريمله شديرمك (دقيقله شديرمك) اوچون٬ ñ بيچييينين گونئي´ين لاتين آبئجئسينه اكله نمه سي گره كليدير.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“دورالي (نوقطه لي) ك” (Ķķ) بيچييين اولماييشي: ديليميزده قالين و اينجه اولماق اوزره ايكي آيري “ك” سسي واردير. بونلار “كادرĶadr ” و “كندKənd ” دئگيلرينده اولان سسلردير. قالين آزي دورالي “ك” سسي باشدا آوروپا ديللري اولماق اوزره داها چوخ يابانجي دئگيلرده ايشله ديلير. بو ايكي سس، آراسيرا (بعضن) كلمه لره آيريق آنلاملار وئريرلر، اٶرنه يين اينجه “ك” ايله سٶيله نه ن كولا-Kola كيچيك باغ ائوي آنلاميندا، و قالين “ك” ايله سٶيله نه ن كولا-Ķola بير ايچه جه ك (كوكاكولا) آديدير. آزربايجان جومهورييتي لاتين آبئجئسينده ديليميزده وار اولان بو ايكي آيريق “ك” سسي تك بير بيچيكله گٶسته ريلير. بو ايكي آيريق سس آزربايجان توركجه سينده وار اولدوقلارينا گٶره، كسينليكله لاتين آبئجئئميزده ده اٶز آيريجا يئرلريني تاپماليديرلار.

Kk: Börk, Buradakı, Kakıl, Kamaş, Kağaz, İki, Kəleybər, Kənd, Kərəm, Kilim, Kişi, Kola, Kor, Kosa, Kömək, Kömür, Küçə, Küt, Ördək, Təkər, Üzük

Ķķ: Aķord, Doķtor, Ķabinet, Ķadr, Ķanada, Ķarmen, Ķazino, Ķolombiya, Ķomando, Ķontrol, Ķosmos, Ķuçuq, Ķulub

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

اوزون آ â بيچييين يازيدا ايشله ديلمه مه سي: چاغداش توركجه ده، تورك كٶكه نلي سٶزجوكلرده اوزون “آ” سسي يوخدور، آنجاق بو سس يابانجي سٶزجوكلر اٶزه لليكه فارسجا و عربجه دن ديليميزه گيرميش دئگيلرده واردير و ديليميزده ده تايينجا (عئينن) ايشله ديلير. آزربايجان´ين لاتين آبئجئسينده ايسه اوزون “آ” بيچييي و سسينين وارليغي تابلانماميش و بونا اك اولاراق يازيلي ديلده ده بو بيچيك ايشله ديلمير. اويسا  توركييه ده اولدوغو كيمي، آبئجئده آيريجا گٶسته ريلمه سه ده، اوزون “آ” دان ان آزيندان يازيدا، اٶزه لليكله اسكي و كٶكله شيك بتيكلرده يارارلانماق گره كير. ارنه يين “امينهnâminə ” دئگيسي “اوزون آ” ايله سٶيله نمه سينه تاباسي، يانليشليقلا “قيسسا آ” ايله (naminə) يازيلير. (ديليميزده بو فارسجا دئگيني ايشله تمه يه گره ك يوخدور. اونون يئرينه توركجه “آديناadına ” دئگيسي ايشله ديله بيله ر). هابئله ديليميزده ايشله ديله ن “نامهnâmə “، “-خانهxânə “، “-زادهzâdə ” كيمي فارسجا دئگي و اكلر ده آزربايجانجادا اوزون آ ايله سٶيله نمه لرينين تاباسي، يانليشليقلا قيسسا آ ايله يازيليرلار.

بو ايكي آيري “آ” سسي بير سيرا دوروملاردا دئگيلره آيريق آنلاملار يوكله يه بيلير: آسانasan  (توركجه آسماقدان)، آسان âsân (فارسجا راحات آنلاميندا)؛ بالاbala (كيچيك)، بالاbâlâ  (فارسجا يوخاري آنلاميندا)؛ آلامalam  (توركجه آلماقدان)، آلامâlâm  (عربجه دردلر آنلاميندا)؛ يارyar  (توركجه يارماقدان)، يارyâr  (فارسجا يولداش آنلاميندا)، آزارazar  (توركجه آزماقدان)، آزار âzâr  (فارسجا اذيت آنلاميندا)، ….

آيريجا آزربايجان بودونجو يازيميندا، فارسجا و عربجه كٶكه نلي آدلارداكي “اوزون آ” سسلري ده يانليشليقلا توركجه “قيسسا آ” ايله گٶسته ريلير: بابك (Bâbək يئرينهBabək)، عاديل (Âdil يئرينه Adil)، جاويد (Câvid يئرينه Cavid )، هادي (Hâdi يئرينه Hadi)،…

باشقا اٶرنه كلر (آييراج ايچينده كيلر دوغرو، آييراج ديشينداكيلار آزربايجان بودونجونداكي يانليش يازيليشدير):

adət (âdət), adi (âdi), Adil (Âdil), alam (âlâm), ali (âli), аlim (âlim), asan (âsân), azar (âzâr), Babək (Bâbək), bala (bâlâ), Cavid (Câvid), dahi (dâhi), Hadi (Hâdi), halə (hâlə), kafi (kâfi), naminə (nâminə), tabe (tâbe), vasitə (vâsitə), yar (yâr)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

آپاستروفون (كسمه نين) اولماييشي: آزربايجاندا تابلانان لاتين آبئجئسينين ان بٶيوك اكسيكليكلريندن بيري ده كسمه ايمينه يئر وئرمه مه سيدير. بو ايسه ديليميزين يازيميندا چوخ بٶيوك قارقاشا و پيرتلاشيقليغا يول آچماقدادير.

دئگي ايچينده: اٶرنه يين بو آبئجئده آشاغيدا گٶسته ريله ن ايكيلي دئگيلر تايين (عئيني) بيچيمده يازيلير، اويسا  بونلارين آنلاملاري و دوغرو يازيليشلاري بوتونويله آيريقدير:

bədən (بدن)-bə’dən (بعدا); bəzən (، توركجه بزه نمك مصدريندن بزه ن)-bə’zən (بعضا); ələm (علم، الم)-ə’ləm (اعلم، داها بيلگيلي), əza (عزا)-ə’za (اعضا),mədəni (مدني، اويقار آنلاميندا)-mə’dəni (معدني); məlul (ملول)-mə’lul (معلول); mən (من)-mən’ (منع); mərəz (مرض)-mə’rəz (معرض), təmir (تمير، دميرين اسكي سٶيله نيشي)-tə’mir (تعمير), tən (تن)-tə’n (طعن); tənə (تنه)-tə’nə (طعنه)

باشقا اٶرنه كلر (آييراج ايچينده كيلر دوغرو، آييراج ديشينداكيلار آزربايجان بودونجونداكي يانليش يازيليشدير):

bədən (bə’dən), bəzən (bə’zən), bəzi (bə’zi), dava (dâ’va), dəvət (də’vət), edam (e’dam), élan (e’lan), etina (e’tina), etibar (e’tibar), etibarən (e’tibarən), etiraf (e’tiraf), etiraz (e’tiraz), ezam (e’zam), əla (ə’la), istеdаd (iste’dad), istefa (iste’fa), löbət (lö’bət), meyar (me’yar), məbəd (mə’bəd), mədəni (mə’dəni), məlul (mə’lul), məlum (mə’lum), məlumat (mə’lumat), məmur (mə’mur), mən (mən’), mənа (mə’na), mənalı (mə’nalı), mənəvi (mə’nəvi), məni (mə’ni), məsud (məs’ud), mərəz (mə’rəz), mərifət (mə’rifət), məruz (mə’ruz), məruzə (mə’ruzə), məşəl (məş’əl), məyus (mə’yus), məzun (mə’zun), möcüz (mö’cüz), mömin (mö’min), mötəbər (mö’təbər), nəşə (nə’şə), səy (sə’y), sürət (sür’ət), şer (şe’r), şöbə (şö’bə), tabe (tabe’), təbir (tə’bir), təcili (tə’cili), təlim (tə’lim), təmin (tə’min), tə’minat (təminat), tən (tə’n), tənə (tə’nə), təsir (tə’sir), tətil (tə’til), təxir (tə’xir), təyin (tə’yin), yəni (yə’ni)

دئگي سونوندا: آزربايجان بودونجوندا تابلانان يئني آبئجئده كسمه ايمي اولماديغيندان دولايي، اٶزه ل آدلار و اونلاردان سونرا گله ن بير سيرا اكلر بيتيشيك بيچيمده يازيلير و بو دا يانليش آنلاملارا يول آچير. اٶرنه يين بو يازيما گٶره ايكي آيريق آنلامي اولان “بابك´يBabək’i ” (بابك´ي اٶلدوردولر) و “بابكيBabəki ” (بابك´ه منسوب، بابك´ه باغلي)، “علي´نيƏli’ni ” (علي´ني گٶردوم) و “الينيəlini ” (اليني توتدوم)، “تبريزي Təbrizi” (سوي آدي) و “تبريز´يTəbriz’i ” (تبريز´ي اٶزله ديم) دئگيلري تايين بيچيمده يازيلير.

==========================================

يازيم سورونلاري

==========================================

گٶروله جه يي كيمي، آزربايجان بودونجوندا تابلانان يازيمداكي سورونلارين بٶيوك بٶلومو، بو يازيمدا توركجه نين ياپيسي و گره كسينيملري يئرينه، روسجا يازيميني تمل آلماقدان قايناقلانماقدادير.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

دئگي باشينداكي “ايı ” لار: آزربايجان بودونجوندا تابلانان يازيمدا دئگي باشينداكي بير سيرا “ايı “لار روسجانين ائتگيسي ايله، “ايi ” اولاراق يازيلير. بو بوتونويله يانليش بير توتومدور:

işıq (ışıq), ildırım (ıldırım), ilxı (ılxı)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

دئگي باشيندا گتيريله ن ايكي، اوچ آزي دٶرد اونسوز: توركجه ده ايدي بير دئگي ايكي اونسوزله باشلاماز. آنجاق آزربايجان بودونجوندا تابلانان يازيمدا اٶزه لليكله دئگينين باشيندا -گتيريلمه مه سي گره كدييي حالدا- ايكي حتتا اوچ اونسوزون گتيريلمه سي كيمي بوتونويله يانليش اولان دوروملارلا قارشيلاشيريق:

Avstriya (Avusturya), konfrans (ķonferans), plаn (pılan), plov (pilov, pılav), prinsip (pirinsip), prioritet (piriyoritet), problem (pıroblem), proqram (pıroqram), qrаmmаtik (qıramatik), qrup (qurup), Rzа (Rıza), srağa (ısrağa), stəkan (istəkan), strateji (istirateji), struktur (ısturuktur), Tbilisi (Tibilisi), Nyu-York (Niyu York), Vyana (Viyana), Хristiаn (Xırıstiyan)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“آa ” و “ايi ” بيچيكلريني يان يانا گتيرمك: آزربايجان بودونجونون تابلاديغي يازيمدا، روس يازيمينا اوياراق، آرخا آرخايا گله ن “ايi ” و “آa ” لارلا قارشيلاشيريق. اويسا بونلارين آراسيندا كسينليكله بير “يy ” بيچييي آرتيريلماليدير (يابانجي اولان بو دئگيلرين چوخونون ديليميزده توركجه قارشيليغي وار اولدوغوندان دولايي، اونلاري ايشله تمه يه گره ك يوخدور):

 

аid (âyid), auksioner (aķsiyoner), biоqrаf  (biyoqraf), dair (dâyir), dialekt (diyalekt), dialoq, (diyaloq), diaspor (diyaspor), fiasko (fiyasķo), funksioner (funķsiyoner), institusional (institusiyonal), İordaniya (İyordaniya), kаinаt (kâyinat), konfedensial (ķonfedensiyal), konvension (ķonvensiyon), material (materiyal), media (mediya), nail (nâyil), potensial (potensiyal), prioritet (piriyoritet), prоfеssiоnаl (pırofesiyonal), radiasiya (radiyasiya), region (regiyon), social (sosiyal), tualet (tuvalet), variant (variyant), vəsait (vəsayit), zəif (zəyif), Xətai (Xətâyi)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

يانليشليقلا قوشالانان بيچيكلر: آزربايجان بودونجوندا تابلانان يازيمدا، روس قايناقلي دئگيلرده كي قوشا بيچيكلر،  تورك ديليميزين يازيميني پوزماق باهاسينا اولسا دا، تايينجا قورونور. اويسا توركجه يازيميندا بونلار كسينليكله تك بير بيچيك اولاراق گٶسته ريلمه ليديرلر، اوچرا تك سسله سٶيله نيرلر (يابانجي اولان بو دئگيلرين چوخونون ديليميزده توركجه قارشيليغي وار اولدوغوندان دولايي، ايشله ديلمه لرينه گره ك يوخدور):

akkord (aķord), assambleya (asambleya), assosiasiya (asosiyasiya), attaşe (ataşe), brüssel (Bürüsel), dollar (dolar), effektiv (efektiv), intellektual (inteleķtual), klassik (ķılasik), kollektiv (ķolektiv), komissar (ķomisar), komissiya (ķomisiya), korrupsiya (ķorupsiya), lobbi (lobi), missiya (misiya), professor (pırofesor), prosse (pırose), qrammatik (qıramatik), rejissor (rejisor), repressiya (represiya), sessiya (sesiya), ssenari (senari), terror (teror)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

تيره نين (-) يانليش قوللانيمي: آزربايجان بودونجوندا تابلانان يازيمدا، تيره ايمي (دئفيس ايشارتي) چوخ گئنيش بير شكيلده و چوخ واخت دا گره كسيز يئره قوللانيلماقدادير:

 

١- تيره ني آد تاملامالاريندا (ايضافي تركيبلرده) يانليش قوللانماق: آزربايجان بودونجو يازيميندا٬ “اي-i” سسي وئره‏ ن فارسجا سؤز بيرله ­شمه ­لرينده­ كي كسره، ايلك دئگييه ياپيشديريليب و اوندان سونرا بير ” – ” ايمي  آرتيريلاراق ايكي دئگي بير بيرينه بيتيشيك يازيلير (tərzi-hərəkət). بو منطيق باخيميندان يانليش اولماقلا بيرليكده، اوزون بير تركيبين تٶره ديلمه سينه ندن اولور. بو سورون اؤزه ­لليكله سؤز بيرله­ شمه‏ سينين ايكيدن آرتيق دئگيدن اولوشدوغو واختلار، اٶرنه يين (مثلن) “پنبه-داغ-جونونpənbeyi-daği-cunun، تاريخ-آل-عثمانtarixi-ali-osman” سؤز بيرله ­شمه­ لرينده اولدوغو كيمي، اؤزونو داها دا گؤركسوز و قاباريق بيچيمده گؤسته ­رير. بو يٶنته م يانليشدير و آد تاملامالارينداكي دئگيلر بيربيرينه بيتيشك يازيلماماليديرلار، آيريجا تيره ايلك دئگي و اوندان سونرا گله ن –ي آراسينا آرتيريلماليدير:

bərgi-gül (bərg-i gül), həddi-buluğ (hədd-i buluğ), nəzmi-nazik (nəzm-i nâzik), nöqteyi-nəzər (nöqte-yi nəzər), pənbeyi-daği-cunun (pənbe-yi dâğ-i cunun), qeyri-adi (qeyr-i âdi), qeyri-bərabər (qeyr-i bərâbər), qeyri-fars (qeyr-i Fars), sui-istifadə (su-i istifâdə), tarixi-ali-osman (Târix-i Âl-i Osman), tərcümeyi-hal (tərcümə-yi hal), tərzi-hərəkət (tərz-i hərəkət)

٢- تيره ني بيرله شيك كلمه لرده قوللانماق: آزربايجان بودونجو يازيميندا، بير چوخ يئرده ايشله ديلمه سينه گره ك اولمايان دوروملاردا تيره ايمي قوللانيلير.

 

ola-ola (ola ola), düsüb-düsməyəcəyi (düşüb düşməyəcəyi), edilib-edilməməsi (edilib edilməməsi), bir-biri ilə (birbiri ilə),

٣- قيسسالديلميش آدلاردا گره كسيز تيره ايمي: آزربايجان بودونجو يازيميندا بير سيرا سٶزلرين قيسسالديلميش بيچيمينده، سٶزون دوشه ن اورتا بٶلومو يئرينه تيره ايمي قويولور، اٶرنه يين “دوكتور doktor”ون قيسسالديلميش بيچيمي اولان “درdr ” يئرينه، “د-رd-r ” يازيلير. بو يٶنته م گره كسيز و اويقونسوزدور.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

اٶزه ل آدلاري بٶيوك بيچيكلرله باشلاماماق: آزربايجاندا تابلانان يازيمدا، اٶزه ل آدلار چوخ واخت كيچيك بيچيكلرله باشلاديلير. اويسا بوتون اٶزه ل آدلارين بٶيوك بيچيكلرله باشلاماسي گره كير:

azərbaycan (Azərbaycan), ərəb (Ərəb), fars (Fars), ingilis (İngilis), islаm (İslam), rus (Rus), türk (Türk), türkiyə (Türkiyə)

تاريخي شخصييتلرين آدلارينداكي آشال (روتبه)، تاخماآد (لقب) و بنزه رلري: آزربايجان بودونجو يازيميندا، تاريخي شخصييتلرين آدلاريندا گله ن ميرزه، شاه، آغا، خان، خانيم و بنزه ري آشال، تاخماآد و … ايكينجي سيرادا گلينجه، كيچيك بيچيكلرله يازيلير. اويسا بونلار او شخصييتلرين آدلارينين بير بٶلومودورلر و بٶيوك بيچيكلرله يازيلمالاري گره كير:

Abbas mirzə (Abbas Mirzə), Nadir şah (Nâdir Şah), Abbasqulu ağa (Abbasqulu Ağa), Fətəli xan (Fətəli Xan), Heyran xanım (Heyran Xanım)

تاريخي شخصييتلرين آدلاريني فارسجا يازما آليشقانليغي: آزربايجان بودونجو گٶركول ديلينده، بير سيرا تاريخي شخصييتلرين آدلاري فارس بيچيمي تمل آليناراق و يانليش يازيلير. اٶرنه يين “بابك” آدي، “اوزون آ” ايله سٶيله نيب “قيسسا آ” ايله يازيلير. اويسا فارسجا كٶكه نلي بابك آدينين دوغرو يازيليشي – سٶيله ندييي كيمي- “اوزون آ” ايله اولماليدير. (بو آدين توركجه سي “باي بك”دير). هابئله تورك خاقان، اركله ت و سوي سوپلارين (سولاله لرين) چوخونون آدي دا فارسجا بيچيمي ايله يازيلير. اٶرنه يين سلجوقي (سلجوقلو يئرينه)، غزنوي (غزنه لي يئرينه)، سبكتكين (سو بك تيگين يئرينه)، ….

Babək (Bâbək, Baybək), Еlхаni (Elxanlı), Səboktəkin (Sübək Tigin), Səlcuqi (Səlcuqlu), Qəznəvi (Qəznəli), Yusif (Yusuf), Yunis (Yunus)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

يانليش يازيلان جوغرافي آدلار: آزربايجاندا ايشله ديله ن يازيمدا روس ديلينده كي بيچيملره باغلي قالماق نده ني ايله، چوخو زامان جوغرافي آدلارين يانليش يازيلديغيني گٶروروك. آدلارين يانليش يازيليشي، تورك كٶكه نلي و يا آزربايجان جوغرافي آدلاريندا دا گٶرولور:

 

Bolqarıstan (Bulqarıstan), Musеl (Musul), Qəzza (Qəzzə), Urmiyа (Urmu), Yerevan (İrəvan)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

قيسسالديلميش آدلاردان سونرا آرا وئرمه مك: آربايجنا تبلانميش يازيمدا قيسسالديلميش آدلاردان سونرا گله ن دورا (نوقطه) و اوندان سونراكي كلمه آراسيندا آرا (فاصيله) وئريلمير. بو يانليشدير و قيسسالديلميش كلمه ني گٶسته ره ن بيچيكدنسونرا گله ن دورا ايله اوندان سونراكي دئگي آراسيندا بير آرا وئريلمه ليدير:

A.Əmrahoğlu (A. Əmrahoğlu), Ə.Sеyidоv (Ə. Sеyidоv), H.Əhmədоv (H. Əhmədоv), N.Mоllаyеv (N. Mоllаyеv)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“قq “لري “غğ ” يازيب سٶيله مك: آزربايجان گٶركول ديلينده فارس سس بيليمي (فونئتييي) ائتگيسي ايله، “قq “لرين بير چوخو يانليش اولاراق “غğ ” شكلينده سٶيله نير و يازيلير:

 

Kаşğаri (Ķaşqarlı), sayğı (sayqı), sorğu (sorqu), uyğun (uyqun), Uyğur (Uyqur), vurğu (vurqu)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

“كk “لري “هh ” و يا “يy “، “قq “لري “خx ” اولاراق سٶيله مك: آزربايجان گٶركول و اٶزه لليكله سٶزه ل ديلينده كلمه سونونداكي “كk “لرين چوخو “هh ” و يا “يy ” اولاراق سٶيله نير. اٶرنه يين ائتمه يetməy  (ائتمكetmək  يئرينه)، يوكسه هyüksəh  (يوكسه كyüksək  يئرينه)، بيلمه ريهbilmərih  (بيلمه ريك bilmərik يئرينه)، گلديهدن سونراgəldihdən sonra  (گلديكدن سونراgəldikdən sonra  يئرينه)، ائله مه ليييهeləməliyih  (ائيله مه ليييكeyləməliyik )، ماراخmarax (ماراقmaraq  يئرينه)….. بو ايسه گٶركول ديلي يئره ل آغيزلار دوزئيينه چكه ره ك، اونو سون درجه گٶركسوزله شديرير (چيركينله شديرير).

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

بيله شيك ائيله ملري (مورككب فئعللري) آرالي يازماق: آزربايجان يازيميندا “-بيلمك” يارديمجي ايئله م-اكي ايله اولوشدورولان بيله شيك ائيله ملر آرالي يازيلير. بو يانليشدير اوچرا آرالي يازيلان “بيلمك” ائيله مي (بيلگيلي اولماق) آنلاميندادير، اويسا بيله شيك ائيله ملرده كي “بيلمك” ائيله مي، اك گٶره ويني اوستله نميش و باجارماق آنلاميندادير. بئله نچي ائيله م-اكلر، توركييه توركجه سينده اولدوغو كيمي فئعله ياپيشيق يازيلماليدير:

 

ola biler (olabilər), verə bilmir (verəbilmir)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

آوروپا قايناقلي سٶزلرين سونونا گتيريله ن گره كسيز “آa ” لار: آزربايجان گٶركول ديلينده روس ديلي ائتگيسي سونوجوندا چوخ ساييدا آوروپا قايناقلي دئگيلرين سونونا “اa” آزي “ياya ” گتيريلير. بو، گونئي ديلي اوچون تانيش اولمايان دوروم و گره كسيز يوكدور:

akademiya (aķademi), forma (form), formula (formul), norma (norm), partiya (parti),

==========================================

ديل بيلگيسي سورونلاري

==========================================

آزربايجان گٶركول ديلي، ديل بيلگيسي (قيرامئر) باخيميندان دا فارسجانين آغير ائتگيسي آلتيندادير. بو آغير ائتگي، آزربايجانجانين تورك ديل بيلگيسينه ترس اولان بير چوخ فارسجا نحو ايلكه (قايدا) و قوراللاريني منيمسه مه سينه گتيريب چيخارتميشدير. بو سايريليقلي اولقو اٶزونو فارسجا “كه”، “به” كيمي ايلگه چلرين (اداتين) گئنيش بيچيمده ايشله ديلمه سي، توركجه “مي”نين ايشله ديلمه مه سي، سس اويومونا اويماماق،… كيمي دوروملاردا اورتايا چيخاردير. (بونلارين بٶيوك بير بٶلومو -ديلين يوزلاشماسي، خالقين فارسلاشماسي بليرتيسي اولاراق – گونئيده دانيشيلان لهجه لرده ده گٶرولور):

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

فارسجا “كي ki” ايلگه چيني (اداتيني) ايشله تمك: آزربايجان بودونجونونيازيلي و سٶزه ل ديلينده فارسجانين آغير ائتگيسيندن دولايي، فارسجا “كه” ايلگه چي اولاغان اوستو گئنيش بير اٶلچوده قوللانيلير. بو ايسه بوتونويله ديليميزين تورك كيمليييني پوزور و گٶركول باخيمدان اونا ايلكه ل و گٶركسوز بير گٶرونتو وئرير. توركجه ده فارسجا “كه” ايلگه چي چوخ سئيره ك اولان گره كلي دوروملار ديشيندا قوللانيلماماليدير:

اٶرنه يين: گلديم كي سيزي گٶره مgəldim ki sizi görəm  (دوغروسو: سيزي گٶرمه يه گلديمsizi görməyə gəldim )؛ ناظير تكذيب ائتدي كي حاديثه دن خبري يوخدوnazir təkzib etdi ki hadisədən xəbəri yoxdu  (دوغروسو: باخان اولايدان خبري اولماديغيني يالانلاديBaxan olaydan xəbəri olmadığını yalanladı)،….

آيريجادا آزربايجانجادا سيخليقلا فارسجا “كه” ايلگه چيندن يارارلاناراق ياپيلميش بير سيرا كيپله شميش (قاليبلاشميش) جومله لر ايشله ديلير. اٶرنه يين “قئيد ائتمك لازيمدير كي، خاطيرلاداق كي …”. گره كسيز و آنلامسيز اولان بو قاليبلاشميش جومله لري قوللانمانين، مطلبي اوزاتماق و گٶركسوزله شديرمكدن باشقا ايدي بير ياراري يوخدور.

Qеyd еtmək lаzımdır ki, Bunu dа xatırladaq ki,

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

فارسجا “به” ايلگه چيني يايقين اولاراق ايشله تمك: آزربايجان بودونجونون گٶركول ديلينده، فارسجانين آغير ائتگيسيندن دولايي، فارسجا “به” ايلگه چي گئنيشجه ايشله ديلير:

cürbəcür (türlü, çeşitli), günbəgün (gündən günə), ilbəil (ildən ilə), növbənöv (türlü, çeşitli), tekbetek (təkətək)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

فارسجا “تا” ايلگه چيني ايشله تمك: فارسجانين آغير ائتگيسي آلتيندا چابالايان آزربايجانجادا، آراسيرا فارسجا “تا” ايلگه چي ايشله ديلير. اٶرنه يين “tа ХХ əsrin əvvəlinə qədər”، بو جومله نين توركجه سي بئله اولماليدير: “ييرمينجي يوزايلين باشلانقيجينا دك XX inci yüzilin başlanqıcına dək”

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

توركجه دئگيلري يانليش ياپيلاردا ايشله تمك: آزربايجان بودونجوندا بير سيرا توركجه دئگيلر، يانليش آنلام آزي  يانيش ياپدا ايشله ديلير. اٶرنه يين “ساييsayı ” يئرينه يانليشليقلا سايماق ائيله مينين امر كيپي اولان “سايsay “؛ “بيلديريbildiri ” يئرينه يانليشليقلا ائيله م آدي اولان “بيلديريشbildiriş “، “آزيقazıq ” يئرينه يانليشليقلا فارسجا بيچيمي اولان “آذوقهazuqə ” و “چاتيشمازليقçatışmazlıq ” يئرينه يانليش ياپيلي اولان “چاتيشمامازليقçatışmamazlıq “، “آنماanma ” يئرينه گينه له نمه يه ن(تكرارلانمايان) دوروملاري بيلديره ن –ايم اكي ايله ياپيلميش “آنيمanım ” ايشله ديلير.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

سس اويومو ياساسيني پوزماق: سس اويومو ياساسي، توركجه نين ان تمل ياپي داشلاريندان بيريدير، بو ياسا ايله ديليميزه گيره ن هر يابانجي سٶزجوك، توركجه له شيب بيزيمكيله شير. آنجاق آزربايجان بودونجونون يازيميندا و ديلينده اٶزه لليكله بير سيرا عرب و فارس كٶكه نلي دئگيلرين يازيليش و سٶيله نيشينده ديليميزين سس اويومو ياسا و قوراللاري هئچه ساييلير و گوبودجا پوزولور. سس اويومو ياساسي سوزه ريسيندن گئچمه يه ن بو دئگيلر، گئرچه كده ديليميزي ائليك ائدير و توركجه ني او يابانجي ديللرين بويوندوروغو آلتينا سوخور:

 

büllur (bulur), büruz (buruz), çünki (çünkü), divar (duvar), dosye (dosya), hаzırki (hazırkı), hökumət (hökümət), hücum (hucum), hüquq (huquq), güruh (quruh), lаzımi (lazimi), lüzum (lüzüm), mövcud (movcud), mövhumаt (movhumat), mövzu (movzu), müasir (muasir), müayinə (muayinə), nöqsan (noqsan), nücum (nucum), nüfuz (nufuz), nümayəndə (numahəndə), nümunə (numunə), qürur (qurur), qüsur (qusur), rüsum (rusum), sübut (subut), sükut (sukut), şüur (şuur), ümum (umum), ünvan (unvan), üsul (usul), üsyan (usyan), xüsusi (xususi), хüsusiyyət (xususiyyət)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“مي” سورو ايلگه چيني ايشله تمه مك: آزربايجان بودونجونون گٶركول ديلينده فارس ديلينين آغير ائتگيسي سونوجوندا سورو ايلگه چياولان “مي” گنه لليكله ايشله ديلمير، ايشله ديلدييينده ده يانليشجا ايشله ديلير:

١- “مي”نين ايشله ديلمه مه اٶرنه كلري: “مي”، حاققيندا سورو سورولان نسنه دن سونرا گلمه ليدير. “سن ده؟Sən də ” (دوغروسو: “سن ده مي؟Sən də mi “)؛ “اولاجاق؟Olacaq ” (دوغروسو: “اولاجاق مي؟Olacaq mı “)؛  “هاميني چاغيرديز؟ Hamını çağırdız” (دوغروسو: “هاميني مي چاغيردينيز؟Hamını çağırdınız mı?  Hamını mı çağırdınız “)

٢- “مي”ني يانليش ايشله تمه اٶرنه كلري: “بيله ريكمي؟ bilərikmi” (دوغروسو: بيله رميييك؟ bilərmiyik) ائيله ملرده ايسه، مصدرين ايلك چكيميندن سونرا گلمه ليدير. (“بيله ر”دن سونرا، “بيلره ريك”دن سونرا دئييل).

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

“سا” اكينين يانليش ايشله ديلمه سي: آزربايجان بودونجونون ديلينده، “سا” اكي بير سيرا حاللاردا (روسجانين ائتگيسي و توركجه ديل بيلگيسينه يئته رينجه تانيش اولماماق سونوجوندا) يانليش قوللانيلماقدادير، “هانسيساhansısa ” كيمي تركيبلر ايسه دوغرودان روسجادان آلينتي-چئويريدير:

 

“گئديره مسهgedirəmsə ” (دوغروسو “گئديرسه مgedirsəm “دير)، “ايچميرسه نسهiçmirsənsə ” (دوغروسو: “ايچميرسه نiçmirsən “دير. ايچميرسه ن اٶزو شرطيدير و ايكينجي كز “سا” قوشول (شرط) اكيني آلابيلمه ز. بو يانليش كيپ، گونئي آغيزلاريندا دا يايقيندير)، “آنلاييريقساanlayırıqsa ” (دوغروسو: “آنلاييرساقanlayırsaq “دير)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

چوخولو تكيل يئرينه ايشله تمك: آزربايجان بودونجونون گٶركول ديلينده چوخ ساييدا عرب كٶكه نلي چوخول (جمع) كلمه، يانليش اولاراق تكيل (موفرد) آنلاميندا ايشله ديلير و بو اوزدن ده ايكينجي كز چوخوللاشديريلير:

hüquqları (haqları), tələbаtlar (tələblər), ləvazimatlar (ləvazim), mənafеlər (mənfəətlər), melumatlar (mə’lumat), luğatlar (lüğətlər), tədqiqatlar (tədqiqlər), təşkilatlar (təşkilat)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

يئنيجه تٶره ديلميش اويقونسوز كلمه و تركيبلر:آزربايجان بودونجو گٶركول ديلينده، چوخ ساييدا اويقونسوز، يانليش آنلامدا ايشله ديله ن، فصاحت و بلاغت آچيلاريندان اولدوقجا يوخسون، گٶركلولوك باخيميندان سورونلو اولان دئگي واردير. بونلار آزربايجان بودونجوندا تٶره ديله ن يئنيدئگيلرين بٶيوك بير بٶلومونو قاپسايير.

“قيلاووزqılavuz ” يئرينه فارسجا-توركجه قاريشيمي “بلدچيbələdçi “، “چارپيçarpı ” يئرينه گولونج گٶرونه ن “وورولسونvurulsun ” (“اوچ چارپي ايكي” يئرينه “اوچ وورولسون ايكي”) “سٶزلوك” يئرينه يانليشليقلا ايشله ديله ن “لوغتlüğət ” (لوغت، سٶز آنلاميندادير، سٶزلوك دئييل)، “اكسيəksi ” يئرينه ايشله ديله ن “چيخçıx ” (“بئش اكسي” ايكي يئرينه “بئش چيخ ايكي”)، “آرتيartı ” يئرينه فصاحت و بلاغتدن اولدوقجا اوزاق اولان “اوسته گلüstə gəl ” (“دٶرد آرتي بئش” يئرينه “دٶرد اوسته گل بئش”)، “يوزدهyüzdə ” يئرينه “فاييزfayiz “، “ييرچيyırçı ” و “ييرارyırar ” يئرينه “موغننيmüqənni ” و “خانندهxanəndə “، “اويدوuydu ” يئرينه “پئيكpeyk”، “آدايaday ” يئرينه فارسجادا “آداقلي” آنلاميندا ايشله ديله ن “نامزدnamzəd “، “باشكندbaşkənd ” يئرينه “پايتاختpaytaxt “، “گٶسته ريgöstəri ” يئرينه “نوماييشnümayiş “، “اٶيره نجيöyrənci ” يئرينه فارسجادا موللاخانا مكتبلرينده اوخويان آنلامينا گله ن “طلبهtələbə “، “اوخولoxul ” يئرينه موللاخانا آنلاميندا اولان “مكتبməktəb “، …. بو كيمي اويقونسوز اولان دئگيلردن بير نئچه سيدير.

آشيري اوزون اولان تٶره تيلر: آزربايجانجادا داها ييغجام و قيسسا دئگيلر يئرينه، گنه لده الوئريشسيز اولان آشيري اوزون دئگيلر ايشله تمه يه مئييل واردير:

اٶرنه يين “اكək ” يئرينه داها اوزون اولان “شكيلچيşəkilçi “، “دوراقduraq ” يئرينه “داياناجاقdayanacaq “، “دارقينجdarqınc ” يئرينه “حوضورسوزلوقhuzursuzluq “، “آديلadıl ” (ضمير) يئرينه “عوضليكəvəzlik “، “قيزيلايqızılay ” يئرينه “قيرميزي آيپاراqırmızı aypara “، “تاريمtarım ” يئرينه “كند تصرروفاتيkənd təsərrüfatı “، “آيريمayrım ” يئرينه داها اوزون اولان “آيري سئچكيليكayrı seçkilik “،…

يانليش يئني تٶره تي (نئولوژيسم) ياپيمي: آزربايجان گٶركول ديلينده بير سيرا يانليش دئگي تٶره ديلميشدير:

“اولوسلارآراسي” آنلاميندا و “بئين الخالقbeynəlxalq ” بيچيمينده بير دئگي تٶره ديلميشدير. بو تٶره تينين دوغروسو “بئين الخالقلارbeynəlxalqlar ” (بئين الميلل كيمي) اولمالي ايدي.

“مومكونسوزmümkünsüz ” بيچيمينده و “اولاناقسيز” آنلاميندا بير دئگي تٶره ديليبدير. بو ياپي يانليشدير و دوغرو دئگي “ايمكانسيزimkansız ” اولمالي ايدي:

beynəlxalq (uluslararası), mümkünsüz (olanaqsız)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“آدينا” كلمه سي آرتيريلاراق ياپيلان قوروملارين اويقونسوز آدلاري: آزربايجان بودونجوندا قوروملاري اونلو بير شخصييت آدي ايله آدلانديراندا، “آدينا” دئگيسي آيريجا او قورومون آدينا آرتيريلير. بو اويقولاما، گره كسيز اولماقلا بيرليكده، آدين اوزونلاشماسينا ندن اولور. اٶرنه يين “نسيمي ديلچيليك اينستيتوتو” يئرينه “نسيمي آدينا ديلچيليك اينستيتوتو” دئييلير. اويسا “نسيمي ديلچيليك اينستيتو”دان هامي قولايجا بورانين نسيمي´نين دئييل، نسيمي آدينا آدلانديريلميش بير قوروم اولدوغونو باشادوشور و “آدينا” دئگيسينين آيريجا آرتيريلماسينا گره ك قالمير، “آتاتورك ديل و تاريخ قورومو” آديندا اولدوغو كيمي.

Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu (Nəsimi Dilçilik İnstitutu), M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası (M. Maqomayev Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası), Heydər Əliyev adına Bakı Beynəlxalq Aeroportu (Heydər Əliyev Bakı Uluslararası Havaalanı), M.Mirqasımov adına Respublika Klinik Xəstəxanası (M. Mirqasımov Respublika Kilinik Sayrıevi)

 ==========================================

سٶز داغارجيغي سورونلاري

==========================================

آزربايجانجا ديلينده بير ياندان توركجه قوراللاري اساسيندا يئنيدئگيلر تٶره تمه سوره جي دوردورولموش، بير ياندان دا ديليميزده وار اولان چوخ ساييدا توركجه كلمه، اٶزباشيناليقلا بايري دامقاسي يييه ره ك يازيلي و دانيشيق ديللريندن ديشلانميشدير. بئله جه بو ايكي يٶنته مله يوخسوللاشان ديليميز، يابانجي فارس، عرب و روس ديللري قاباغيندا ساوونماسيز بيراخيلاراق اونلاردان گله ن كلمه لرين آخينينا (هوجومونا) اوغراتيلميشدير. بونون سونوجوندا ايسه بوگون آزربايجان بودونجونون يازيلي و توغرالي ديلي- خالقين وارسيل و كٶكلو ديلينين ترسينه- بوتون چين بيليم، ژورناليسم، گٶرك سٶز، بيليم، … آلانلاريندا تيخاباسا و اٶلچوسوز بير بيچيمده فارسجا، عربجه و روسجا سٶزجوكلرله دولودور. بو ديلين گونئيه اٶزگون توركجه دئگيلر، اٶزه لليكله يئنيجه تٶره ديلميش دئگيلر آچيسيندان وئره بيله جه يي، قازانديرابيله جه يي بير شئي يوخدور:

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

فارسجا ايلگه چلري قوللانماق: آزربايجانجادا توركجه يئرينه، فارسجا ايلگه چلرين ايشله ديلمه سي، بو ديلين دريندن سويسوزلاشما و پوزولماغا اوز توتدوغونون ان اٶنه ملي قانيتيدير. بو ديلده ياخلاشيق بوتون ايلگه چلر، فارسجا كٶكه نليدير. بونلارين يئرينه توركجه وار اولانلار قوللانيلماديغي كيمي، يئنيلرينين تٶره ديلمه سينه ده اٶنه م وئريلمه ميشدير:

bahəm (birgə, birlikdə), bundan əlavə (artı, ək olaraq ), çünki (uçra), halbuki (oysa), həmçinin (bir də, habelə), hərgah (qalı), istiqamətdə (doğrultuda), munasibətilə (dolayısıyla), nəinki (deyil), xeyli (çox), yaxud (azı)

 

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

توركجه دئگيلرين يئرينه گره كسيزجه روسجا سٶزجوكلر ايشله تمك: آزربايجانجادا ديليميزده قارشيليقلاري اولدوغو حالدا، گره كسيز يئره چوخ ساييدا روس-آوروپا قايناقلي دئگيلر ايشله ديلير، بو ايسه ديليميزي يوخسوللاشديرير:

aksiya (eyləm), aktual (güncəl), alpinist (dağçı), aparat (ayqıt), aptek (əmçi), astronomiya (göybilimi), avanqard (öncü), destruktiv (yıxıcı), diametr (çap), diaqnoz (tanı), direktor (yönətmən), diskont (indirim), diviziya (tümən), ekstremizm (aşırılıq), ekvivalent (eşdəyər), elastik (əsnək), etnologiya (budunbilim), fauna (doğay, direy), fonetika (səsbilim), form (biçim), harmoniya (uyum), histologiya (toxubilim), improvizasiya (doğaç), instinkt (içgüdü), investisiya (yatırım), jurnal (dərgi), komissiya (qurum), konservativ (tutucu), konstitusiya (anayasa), krılo (çamırlıq), krossvord (bulmaca), kurort (qaplıca), marşrut (dolmuş), material (gərəç), memuar (anıt), modern (yenicil), monopoliya (təkəl), narkotik (uyuşdurucu), nevrologiya (sinirbilim), okeanoqrafiya (dənizbilim), orbit (yörüngə), original (özgün), pansion (yatılı), paralel (qoşut), paştet (əzmə), piroq (börək), planet (gəzəgən), plomb (dolqu), plüralizm (çoxulçuluq), pоеmа (qoşaq), pоеziyа (qoşuq), prinsip (ilkə), problem (sorun), profilaktik (önləyici), prokuror (savcı), qalstuk (boyunbağı), qrammatika (dilbilgisi), radiasiya (ışınım), radius (yarıçap), reaksiya (təpki), respublika (budunc), resenziya (ələşdiri), seysmologiya (tərpəm bilimi), sinonim (eşanlamlı), sistem (dizgə), situasiya (durum), stajer (yetişmən), struktur (yapı), treninq (eyitim), velosiped (yelatı), xroniki (sürəgən),

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

گره كسيز يئره ايشله ديله ن فارسجا و عربجه سٶزجوكلر: آزربايجان بودونجونون گٶركول و يازيلي ديلينده توركجه ميزده – هم گٶركول بتيكلريميزده و هم بودون ديلينده وار اولان يوزلرجه، مينلرجه توركجه دئگينين يئرينه فارسجا و عربجه سٶزجوكلري ايشله تمك گنه ل بير قورال و كٶكله نميش بير دب-اٶزه نتي حالينا گلميشدير:

abidə (anıt), alim (bilgin), aşkar (aydın), ахırıncı (sonuncu), ахırlаrındа (sonlarında), bərаbər (birgə, birlikdə), bəyanat (deməc), cavab (yanıt), dаvаmiyyət (sürəklilik), daxili (iç), digər (başqa, ötəki), düşmən (yağı), еlm (bilim), əhаtəli (qapsamlı), əhəmiyyət (önəm), əhəmiyyətli (önəmli), əleyh (qarşı), əmin (arxayın), ənənə (gələnək), ətraf (çevrə), faiz (yüzdə), fikr (düşüncə), günah (suç), güzəran (geçim), hаdisə (olay), həyat (yaşam), hiss (duyu), hissə (pay, bölük), hörmət (sayqı), inkаrеdilməz (danılmaz), inkişaf (gəlişim), istintaq (soruşdurma), kаmаn (yay), kəmər (qayış), kənar (qıraq), kifаyət (yetər, yetərli), matəm (yas), məhz (yalnız, iştə), məktəb (oxul), məna (anlam), mənbə (qaynaq), məqsəd (amac, erək), mərasim (törən), mərtəbə (qat), məsələ (sorun), məşhur (ünlü, adlım), mətbuat (basın), mətləb (qonu), məxfi (gizli), mis (paxır), möhtəşəm (görkəmli), mövqe (qonum), müasir (çağdaş), müdrik (bilgə), müəllim (öyrətmən), münaqişə (çəkişmə), mübadilə (deyiş-toqquş), müdərris (oxutman), müddət (sürə), müəssisə (qurum), müharibə (savaş), mühаsirə (quşatma), mühit (çevrə), müqabilində (qarılıında), mraciət (başvuru), müşahidəçi (gözləmçi), mütəfəkkir (düşünür), mü­tə­rəqqi (ilərici), mütəхəssis (uzman), müvаfiq (uyqun), müvəffəqiyyət (başarı), müvəqqəti (geçici), namizəd (aday), nazirlik (baxanlıq), nəhəng (qocaman), nəsihət (öyüd), nəticə (sonuc), nizə (süngü), nümayiş (göstəri), pаdşаh (xaqan), pаytахt (başkənd), prоsеs (sürəc), pul (aqça), qanunsuz (yasadışı), qədər (dək, dənli), qələbə (utqu), qiymətli (dəyərli), qüvvə (güc), sabiq (geçmiş), sahə (alan), saziş (anlaşma), səhiyyə (sağlıq), səhv (yanılqı), sənəd (bəlgə), səy (çaba), səyyah (gəzgin), sitаyiş (övgü), sual (soru), sülh  (barış), şərik (ortaq), şərq (doğu), şərt (qoşul), təbiət (doğa), tədqiqаt (incələmə), təfərrüаt (ayrıntı), təhlükəsizlik (güvənlik), təkаmül (evrim), tələbə (öyrənci), tərcümə (çeviri), təsir (etki), təşəbbüs (girişim), təхminən (yaxlaşıq), töhfə (sovqat), üzv (üyə), vəziyyət (durum), хаrici (dış), xatirə (anı), xərçəng (yengeç), хətа (yanlış), xizək (qayaq), xoşbəxt (mutlu), хudbin (məncil), yаddаş (bəllək), zəlzələ (tərpəm), zəruri (gərəkli),

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

توركجه سي وار اولان ائيله مليكلر (مصدر) يئرينه فارسجا ائيله ملر: توركجه اٶزه لليكه ساييلاري يوزمينلري آشميش ائيله ملري ايله اونلو بير ديلدير. آنجاق آزربايجانجادا، ديليميزده وار اولان توركجه ائيله مليكلر ديشلاناراق، اونلارين يئرينه فارس و عرب سٶزجوكلردن اولوشموش بيرله شيك مصدرلر ايشله ديلير:

١- گره كسيز اولان بيله شيك ائيله ملر (مورككب فئعللر): آزربايجانجادا توركجه ده وار اولان چوخو يالين (ساده) ائيله مليكلر يئرينه، فارسجا و عربجه سٶزجوكلردن اولوشموش، بير سيرا بيله شيك قارما فئعللر ايشله ديلير. بونلارين چوخو دوغرودان فارس ديليندن آلينتي-چئويريدير:

 

bəxş etmək (bağışlamaq), dахil оlmaq (girmək), əhatə etmək (qapsamaq), əks оlunmaq (yansımaq), əksini tаpmaq (yanqılanmaq), fəаliyyət göstərmək (çalışmaq), fəxr etmək (qıvanmaq), hеsаb еtmək (saymaq), həll etmək (çözmək), həsr etmək (adamaq), həyata keçirmək (gerçəkləşdirmək), ilhamlanmaq (əsinlənmək), imtina etmək (boyun qaçırmaq), istehsal etmək (ürətmək), iştirak etmək (qatılmaq), ithaf etmək (armağan etmək), izah etmək (açıqlamaq), mühаcirət еtmək (köçmək), müəyyən etmək (bəlirləmək), nəşr еtmək (yayınlamaq), sübut etmək (qanıtlamaq), təsis еtmək (qurmaq), tədqiq еtmək (incələmək), təngnəfəs olmaq (bunalmaq), təqdim etmək (sunmaq), təşkil etmək (oluşdurmaq), tətbiq etmək (uyqulamaq), vаqе оlmaq (bulunmaq), xəbərdarlıq etmək (uyarmaq), zənn etmək (sanmaq), ……

٢- توركجه اكلي فارسجا-عربجه فئعللر: بير سيرا دوروملاردا وار اولان توركجه ائيله مليكلري ايشله تمك يئرينه؛ عربجه و فارسجا كٶكلره توركجه اكلر آرتيريلاراق گره كسيز يئني مصدرلر تٶره ديلميشدير:

aşkarlanmaq (aydınlanmaq), bəhrələnmək (yararlanmaq), əlaqələndirmək (ilgiləndirmək), əzizləmək (ağırlamaq), fоr­mа­lаşmaq (biçimlənmək), kifayətlənmək (yetinmək), mənzillənmək (qonuşlanmaq), məskunlаşmaq (yerləşmək), müqəddəsləşmək (qutsallaşmaq), nəticələnmək (sonuclanmaq), qidаlаnmaq (bəslənmək), qiymətləndirmək (dəyərləndirmək), rastlaşmaq (qarşılaşmaq), rеаllаşmаq (gerçəkləşmək), sadalamaq (səsləndirmək), təqsirlənmək (suçlanmaq), xatırlamaq (anmaq), ……

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

يئرله شميش فارسجا سٶزلر: آزربايجانجادا توركجه اولاراق گٶروله ن بير سيرا يئرله شميش فارسجا سٶزلر واردير. فارسجا كٶكه نلي اولان “چيركين”، “دسته ك- دسته كلمه مك” و “زنگين” سٶزجوكلري بونلاردان بير نئچه سيدير. بونلارين يئرينه توركجه اولان سيراسي ايله “گٶركسوز” (گٶركلو= زيبا)، “اوموقلاماق” (اوموق= حمايت، پشتيباني، دسته ك) و “وارسيل” (يوخسول سٶزجويو كيمي) دئگيلري ايشله ديله بيله ر.

çirkin (görksüz), dəstəkləmək (umuqlamaq), zəngin (varsıl)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

توركجه اكلي فارسجا-عربجه قارما تٶره تي سٶزلر: آزربايجانجادا داها قيسسا و داها گٶركلو اولان دوغما توركجه دئگيلري ايشله تمك يئرينه، توركجه اكلرين يارديمي ايله، فارسجا و عربجه كٶكلردن يئني سٶزجوك ياپيمي و ايشله ديلمه سينه اوستونلوك وئريلير:

 

١-ليك اكي ايله:

həmrəylik (dayanışma), müxtəliflik (çeşitlilik), mövcudluq (varlıq), rəhbərlik (başxanlıq), səfirlik (elçilik),

 

٢-چي اكي ايله:

bələdçi (qılavuz), mühafizəçi (qoruma), müşahidəçi (gözləmçi), təqaüdçü (əməkli), tərcüməçi (çevirmən)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

فارسجا دئگي-اكلري قوللانماق: آزربايجان بودونجوندا يئني دئگيلر تٶره ده ركن، باش وورولان يٶنته ملرين بيري ده، توركجه اك و دئگيلر يئرينه چوخ گئنيش اٶلچوده حتتا اٶلچوسوز بير بيچيمده فارسجا سٶزجوكلر و اكلردن يارارلانماقدير. بو ايسه بوتونويله ديليميزين گليشيم، ساغلامليق و بوتٶولويونه ترس اولان بير توتومدور:

 

١- فارسجا اٶن اكلر:

 

“نا” و “بي” اٶن اكلري: بو فارسجا اٶن اكلرينين توركجه ده كي قارشيليغي “–سيز” سون اكيدير. آنجاق بير چوخ دورومدا بو سون اكله يئني دئگي ياپماغا گره ك يوخدور، اوچرا توركجه ميزده ايلگيلي سٶزو قارشيلاياجاق اٶزگون كٶك دئگيلر واردير:

 

biabır (abırsız), bitərəf (çəkinsər), nadinc (darqınc), nahaq (haqsız), naməlum (bəlirsiz), narahat (rahatsız), natəmiz (kifir, pis, kirli)

هم:

həmfikir (dayanışıq), həmkar (əməkdaş), həmkəndli (kənddəş), həmrəylik (dayanışma),

باشقا فارسجا اٶن اكلر: آزربايجان بودونجو ديلينده، دئگي ياپيميندا “بد”، “كم”، “خوش” كيمي باشقا بير سيرا فارسجا اٶن اكلر ده ايشله ديلير:

bədxassəli,  kəmşirin, xoşagəlməz (dadsız), xoşbəxt (mutlu, qutlu)

٢- فارسجا سون اكلر:

-ي اكي: بونلارين چوخو دوغرودان فارس ديليندن آلينتيدير:

bənövşəyi (ipgil), çəhrayı (al), dünyəvi (bundalı), gəncəvi (Gəncəli), ilxani (İlxanlı), qəhvəyi (qonur), qəznəvi (Qəznəli), səciyyəvi (özyapı), səcuqi (Səlcuqlu), şaquli (dikey), üfüqi (yatay)

خانا (خانه): فارسجا اولان بو سٶزجويون چوخلو تركيبلرده كي  توركجه قارشيليغي -ائوي دير

heyvanxana (ılxıevi), ibadətxana (tapınaq), kitаb­ха­nа (pitikevi), mehmanxana (qonuqevi), mərizхаnа (sayrıevi), meyxana (çaxırevi), quşxana (quşevi, quşluq), rəsədxana (gözləmevi), yeməkxana (yeməkevi, yegievi)

شوناس (شناس): فارسجا اولان بو سٶزجويون چوخلو تركيبلرده كي توركجه قارشيليغي “–چي” و يا “–بيليمجي”دير:

dilşünas (dilçi, dilbilimçi), nəbаtаt­şü­nаs (bitkibilimçi), sənətşünаs (uzluqçu, uzluqbilimçi), şərqşünаs (doğubilimçi), təbiətşünаs (doğabilimçi), …..

كار: فارسجا كار اكيندن يارارلاناراق تٶره ديلميش بو دئگيلري بي بٶوو، دورودان فارجادان آلينميش، اٶته كي بٶلومو ايسه آزربايجانجايا اٶزه لدير و فارسجانين اٶزونده بئله ايشله ديلمير:

cinayətkar (câni), fədakarlıq (özveri), günahkar (suçlu), həvəskar (özəngən), inadkar (danqaz), peşəkar (uzman), sənətkar (uzlu), təcavüzkar (saldırqan), təşbbüskar (girişimci), təvazökar (alçaqkönüllü), xəyanətkar (satqın), xilaskar (qurtarıcı), …..

دار: بو فارسجا اكين توركجه ده كي قارشيليغي “-لي”،…. دير.

əlаqədаr (ilgili), məhsuldar (verimli), xəbərdarlıq (uyarı), minnətdar (könülborclu), ….

واري: بو فارسجا اكين توركجه ده كي قارشيليغي “-يمسي”، “-سي”، “-يمتيل”،…. دير.

buynuzvari (boynuzumsu), qalxanvari (qalxansı), yüngülvari (yüngül), üzükvari (üzükümsü),….

كش:

tərəfkeş (yanlı), zəhmətkеş (əməkçi), qayğıkeş (qayqılı),…..

باشقا فارسجا سون اكلر: آزربايجانجادا يوخاريدا سيرالانانلاردان باشقا، يئني دئگي ياپيملاريندا “-خور”، “-ده”، “-گاه”، “-پز”، “-نامه”، “-پرور”، “-پرست”، “-گر”، “گذار”، “بخش” ….. كيمي چوخ ساييدا فارسجا سٶز اك اولاراق- توركجه قارشيليقلاري وار ايكن- قوللانيلير:

aşpaz (aşçı), atəşpərəstlik (odatapan), cаdugərlik (büyücü), cavabdeh (sorumlu), düzəngah (ova), işgüzar, kargər (işçi), müftəxor (bələşçi), müraciətnamə (diləkçə), nəyşəxor (bağımlı), qənaətbəxş (inandırıcı), qonaqpərvər (qonaqsevər), tərəqqipərvər (ilərici), xaçpərəst (xaçlı)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

توركجه “جيق” يئرينه فارسجا “چا”ني ايشله تمك: آزربايجان گٶركول ديلينده فارسجا “چا” اكيندن گئنيش اٶلچوده يارارلانيلميشدير. (“چا” اكينين توركجه اولدوغو اٶنه سورولموشسه ده، چوخونلق اونون فارسجا كٶكه نلي اولدوغونا اينانير). اويسا بو اكين يئرينه قولايجا توركجه “جيق” اكي قوللانيلابيله ر:

kitаbçа (kitabcıq)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

فارسجا-عربجه-توركجه هيبريدلر: بير سيرا دوروملاردا توركجه ميزده اٶزگون و گٶركلو قارشيليقلار بولونماسينين تاباسي، گره كسيز يئره آزربايجانجادا فارسجا-عربجه-توركجه قاريشيمي دئگيلر تٶره ديلميشدير. اٶرنه يين “دايانيشماdayanışma ” آنلاميندا اولان “همرايليكhəmrəylik ” (فارسجا هم+ عربجه راي+ توركجه –ليك)، “چوخ يٶنلوçoxyönlü ” آنلاميندا “هرطرفليhərtərəfli ” (فارسجا هر+ عربجه طرف+ توركجه –لي)، و “يوردسئوه رyurdsevər ” آنلاميندا “وطنپرورليكvətənpərvərlik ” (عربجه وطن+ فارسجا پرور+ توركجه –ليك)، اٶته ياندانÖtəyandan  آنلاميندا اولان ديگر طرفدنdigər tərəfdən  (فارسجا ديگر+ عربجه طرف+ توركجه دن)… بو يٶنته مله اوره تيلميشدير.

digərtərəfdən (ötə yandan), həmrəylik (dayanışma), hərtərəfli (çoxyönlü), radioqəbuledici (alıcı), vətən­pər­vər­lik (yurdsevərlik)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

تمل سٶزجوكلر اوچون ايشله ديله ن فارسجا-روسجا سٶزجوكلر: آزربايجان گٶركول و توغرالي ديلينده تمل سٶزجوكلر، فارسجا و روسجا ائلييي آلتيندادير. اٶرنه يين آزربايجانجا آدلانديريلان قارما ديلده توركجه سي وار اولان ايلخي (حئيوان) آدلاريندان (آرسلانarslan  يئرينه şer، قافلانqaflan  يئرينه pələng، بارسbars  يئرينهbəbir، دوغانdoğan  يئرينه شاهينşahin ،….)، بويالاردان (“قونورqonur ” يئرينه “قهوه ايqəhvəyi “، “ايپگيلipgil ” يئرينه “بنفشه ييbənövşəyi “، “آلal ” يئرينه “چهراييçəhrayı “، …)، گونلوك ياشامدا ان چوخ ايشله ديله ن دئگيلره دك (“ائوئتevet ” يئرينه فارسجا “بليbəli “، “تانري قوروسون Tanrı qorusun” يئرينه “خوداحافيظxudahafiz ) هاميسي فارسجا، فارسجا-عربجه آزي روسجادير.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

يئدديجه (هفته) گونلري، آي و بورج آدلاري: بٶلگه و بودونوموز آراسيندا چئشيتلي و كٶكلو تورك ييملري واردير. آنجاق باغيلسز آزربايجان بودونجوندا ايشله ديله ن توغرالي ييم (تقويم)، بونلارلا ايلگيلي اولماييب، كولونييال و روس-خيريستييان اكينجينه عاييد بير ييمدير. قوزئي آزربايجاندا روس-خيريستييان ييميني ايشله تمك و تورك ييملريني قوللانماماق؛ يئنيجيلليك، يوكسه كليك، ائوره نسه لليك و پان توركيسمله ساواشيم اولاراق سانيلير. آزربايجان بودونجو ييمينده بوتون آيلارين آدلاري روسجا و يئدديجه ايله باشقا بير سيرا اٶنه ملي گونلرين آدلاري دا فارسجا آزي فارسجا-عربجه دير. بو ييم هر چئشيت اولوسال كيمليك، توركلوك ايزي و آزربايجانليليق بليرتيسيندن يوخسوندور. آزربايجان بودونجو بو آچيدان گونئي و ايران توركلويو اوچون اولگو و اٶرنه ك اولابيلمه ز و اورادا ايشله ك اولان كولونييال روس-خيريستييان ييمي، ايراندا خالقا ايته كله نه ن (تحميل ائديله ن) كولونييال فارس-زردوشت ييمي كيمي، تورك بودونو و گونئي آزربايجان´ين ييمي اولماييب و اولماياجاقدير.

آشاغيدا توركجه يئدديجه گونلري، آي، بورج و اون ايكي ايلخيلي تورك ييمي ايله آزربايجان بودونجوندا ايشله ديله ن بونلارين فارسجا-عربجه-روسجا قارما قارشيليقلاري وئريلميشدير:

يئدديجه گونلري: (باشگون-Başgün) bazaar ertəsi٬ (توزگون-Tozgün) çərşənbə axşamı٬ (اودگون-Odgün) çərşənbə٬ (اورتاگون-Ortagün) cümə axşamı٬ (يئيگون-Yeygün) cümə٬ (ائلگون-Elgün) şənbə٬ (آراگون-Aragün ) bazar

آي آدلاري: (اوجاق-Ocaq) yanvar، (بوز-Boz) fevral، (يئلين-Yelin) mart، (قيرآچان-Qıraçan) aprel، (كؤچ-Köç) may، (چيچك-Çiçək) iyun، (اوراق-Oraq) iyul، (بيچين-Biçin) avqust، (سيخمان-Sıxman) sentiyabr، (اكيم-Əkim) oktiyabr، (اولو سويوقUlusoyuq-) noyabr، (آراليق-Aralıq) dekabr.

 

دٶنه نجه آدلاري: يايYay  (باهار، ايلك باهار)، يازYaz ، گوزGüz  (پاييز، سون باهار)، قيشQış  

بورج آدلاري (پارانتئز ايچينده كيلر عربجه، فارسجا و لاتينجا قارشيليقلاردير): قوچQoç  (حمل-برهaries )، بوغاBoğa  (ثور-گاوtaurus )، ايكيزلرİkizlər  (جوزا-دوپيكرgemini )، يئنگئچYengeç  (سرطان-خرچنگcancer )، آسلانAslan  (اسد-شيرleo )، باشاقBaşaq  (سنبله-خوشهvirgio )، اولگوÜlgü  (ميزان-ترازوlibra )، چايانÇayan  (عقرب-كژدمscorpio )، اوخچوOxçu  (قوس-كمانsaggitarius )، اوغلاقOğlaq  (جدي-بزغالهcapricorn )، قوواQova  (دلو-دولaquarius )، باليقBalıq  (حوت-ماهيpisces )

اون ايكيلي ايلخيلي تورك ييمي (آييراج ايچينده كيلر فارسجا و اينگيليزجه قارشيليقلاردير): سيچانSıçan  (موش rat)، سيغيرSığır  (گاونر ox)، بارسBars  (يوزپلنگtiger)، دووشانDovşan  (خرگوش rabbit)، كلتهKəltə  (مارمولك dragon)، ايلانİlan  (مار snake)، يونتYunt  (اسب horse)، قويونQoyun  (گوسفند ram)، پيچينPiçin  (ميمون monkey)، تويوقToyuq  (مرغ خانگي rooster)، ايتİt  (سگ dog)، دونوزDonuz  (خوك pig)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

بايراملارين آدلاري: آزر بايجان بودونجوندا بايراملارين آدلارينين بير چوخو فارسجا آزي عربجه دير. بو سورون گونئيده ده ياشانماقدادير. اويسا بايراملارين آدلاري كسينليكله توركجه و توركجه ديل بيلگيسي قوراللارينا اويقون اولماليدير. بايرام آدلارينين توركجه سي وار اولماسا بيله، توركجه قارشيليقلارينين تٶره ديلمه سينه چابا گٶسته ريلمه ليدير:ارگه نه قون بايراميƏrgənəqon Bayramı  (نوروز)، آداق بايراميAdaq Bayramı  (عيد قربان)، اودگونو سوروOdgünü Sürü  (چهارشنبه سوري)، اوروجلوق بايراميOrucluq Bayramı  (عيد فطر)، گزي گونوGəzi Günü  (سيزده بدر)، قيرخجاQırxca  (چيلله)، دايانيشما گونو Dayanışma Günü (همرايليك گونو) …..

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

ميللي اولمايان سوي آدلاري دوزگه سي (سيستئمي): گنه لليكله هر بير اولوسون سوي آدلاري دوزگه سينين  كٶكو، او اولوسون ديلي، بودون بيليمي (فولكلورو)، اٶته يي (تاريخي)، سٶيله نجه لري (اوسطوره لري) و اكينجينده اولوب، پيسيكولوژي، روحييات و اونا حاكيم اولان سيياسي و ده يه رلر دوزگه سيني يانسيتماقدادير. تورك بودونون سوي آدلار دوزگه سي ده بو خالقين اٶز ديل و اكينجينه سايقي، سئوگي و وورقونلوغونون اورونو و قاليتيدير. بو دوزگه تورك ديلينين چوخ گئنيش اولان اولاناقلاريندان يارارلاناراق، اوزون بير اٶته كده يارانميش و تورك بودونون ياشاديغي بٶلگه، گله نك، اينانج و اولوسال دبلرينه اويقونلوق و اويوم ايچينده ده ييشيم و گليشيمه اوغراميشدير. آنجاق بو وارسيل سوي آدلاري دوزگه سي، قوزئي آزربايجاندا گئچه ن سون ايكي يوزايلده دوغال اولمايان ياپاي ندنلردن دولايي، تركجه اٶز تورك اولوسال اٶزه لليييني ايتيرميشدير. آزربايجان بودونجوندا سوي آدلاري دوزگه سينين تورك اٶزه لليييني ايتيرمه سوره جي او دنلي گئنيشدير كي ديشاريدان باخان يانسيز بير گٶزله مجي و آراشديرماجينين، بورادا ياشايان خالقين سوي آدلارينا باخاراق، اونون اولوسال و تورك كيمليييني آنلاماسي مومكون دئييلدير.

آزربايجان بودونجوندا سوي آدلاري دوزگه سي كسينليكه ميللي اٶزه لليكلر و ده گٶركلولوكدن (ائستئتيزمدن) يوخسوندور. بو دوزگه ده سوي آدلاري، گنه لده كٶك كلمه يه روسجادان آلينميش –اوو-ائو-ov, -ev  آزي فارسجادان آلينميش –زادهzadə  اكي ارتيراراق الده ائديلير، اٶرنه يين: علييووƏliyev ، مردانووMərdanov ، عليزادهƏlizadə. ايشله ديله ن كٶك آدلارين موطلق چوخونلوغو دا توركجه يوخ، بلكه عربجه، فارسجا (حتتا پان ايرانيسمي چاغيريشديران بير سيرا آدلار اٶرنه يين داريوش، پرويز، زردوشت، سياووش..) و سون زامانلاردا روسجادير. تورك كيملييي آچيسيندان هر چئشيت ميلليليكدن يوخسون و ديل ايله گٶركلولوك باخيملاريندان يوخسول اولان بو ايلكه ل دوزگه، كسينليكله گونئي آزربايجانداكي سوي آدلاري اوچون اٶرنه ك و اولگو اولماماليدير.

سٶزلوك

آبئجئ: اليفبا

آخين: هوجوم

آد تاملاماسي: ايضافي تركيب

آراسيرا: بعضن

آزي: يا دا، و يا، ياخود

آشال: روتبه

آلان: ساحه

آيريق: فرقلي

آييراج: پارانتئز

ائلده م: لاييك

ائليك ائتمك: ايستيلا ائتمك

ائليك: ايستيلا

ائيله م:فئعل

ائيله مليك: مصدر

اركله ت: دٶولت

اكينج: كولتور

اوجقاراوبا: ديياسپورا

اوچرا: چونكو

اوركه ن: هميشه، هر زامان

اوزلوق: صنعت، هونر

اوزه رينده: حاققيندا

اولگو: اٶرنه ك، مودئل، ميزان

اويسا: حالبوكي

اويقارليق: مدنييت

اويقونلوق: تناسب

اوينام: رول

اويوم: هارموني، هماهنگي

ايته كله مك:تحميل ائتمك

ايته م: ضرر

ايدي: هئچ

ايريم: ديققت

ايريمله شديرمك: دقيقله شديرمك

ايزله نج: پيروقرام، برنامه

ايلخي: حيوان

ايلكه ل: بدوي

ايلگه چ: ادات

ايم: ايشارت

اٶته ك: تاريخ

اٶرنه يين: مثلن

اٶزگو: خاص

اٶزگون: اصيل

اٶلچوت: مئعيار

بئلين: تهلوكه

باغيلسيز: موستقيل

باغيلسيزليق: ايستيقلال

بايري: آرخاييك

بتيك: متن

بودون بيليم: فولكلور

بودونج: جومهوري، جومهورييت

بوگوش: فلسفه

بوندالي: سئكولار

بيچيك: حرف

بيچيم: شكيل، فورم

بيله شيك: مورككب

بيله: حتتا

تاباسي: رغمن

تابلاماق: قبول ائتمك

تاخما آد: لقب

تاساري: پيلان، طرح

تايين: عئيني

تايينجا: عئينن

تركجه: سريع

تكيل: موفرد

تمل: اساس

توپار: زومره، دسته

توغرالي: رسمي

تيكه ل: قيسمي

چاغداش: موعاصير

چوخول: جمع

چوخونلوق: اكثرييت

چين بيليمي: حوقوق

خاقان: شاه

دئگي: كلمه

دئنه تيم: كونترول

دئنه ييم: تجروبه

دنلي: قده ر

دورا: نوقطه

دوزگه: سيستئم

دويوم: عوقده

ديرگيلي: جانلي

ديلبيلگيسي: قيرامئر

دٶنه نجه: مئوسيم

ساليق: خبر

سايريليق: خسته ليك

سس بيليمي: فونئتيك

سوي سوپ: سولاله

سٶمورگه چيليك: كولونيياليسم، ايستئعمار

سٶيله نجه: اوسطوره، ميف

قارما: هيبريد

قارماشا: كومپلئكس

قاليت: ميراث

قانيت: ثوبوت

قوراشديريم: تئكنولوژي

قولاي: آسان

كسمه: آپاستروف

كسينليكله: موطلقن

كولتور: اكينج

كيپ: قاليب

كٶكله شيك: كيلاسيك

گره كسينيم: ائحتيياج

گنيز: نازال

گوجه م: ظولم

گينه له مك: تئكرارلاماق

گٶرك سٶز: ادبييات

گٶركسوز: چيركين

گٶركلولوك: ائستئتيزم

گٶركول: ادبي

وارسيل: زنگين، غني

وورقون: حئيران

يئتيريم: تبليغ، پيروپاقاندا

يئدديجه: هفته

يئرينده: حاقلي

يئكه: سوپئر، مئقا

يئنيجيل: مودئرن

يئنيدئگي: نئولوژيسم

ياپماجا: صونعي

يارار: فايدا

يازيم: اورتوقرافي

يالين: ساده

يوخسول: فقير

يوخسون: محروم

يم: قويم

يييه: صاحيب

يٶنه تگي: سيياست

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Recent posts

Recent comments