Sunday, September 26, 2021
HomeUncategorizedUrmiye Milli Hökümət dövründə

Urmiye Milli Hökümət dövründə

Author

Date

Category

Urmiye Milli Hökümət dövründə

 

Qulam Yehya:

Menim tecili Tebrize chaqirilmaqimin sebebini Pisheveri qisaca sherh etmesinden melum oldu ki, dushmen bu defe azerbaycanli-kurd qirqini salmaqa hazirlashir.Pisheverinin gosterishine esasen Urumiyeye hereket etmeli oldum.Pisheveri ishin ne qeder tehlukeli olmasi haqda etrafli danishmasa da her halda mueyyen shtrixlerle meni agah etmek isteyirdi ki , hadise chox muhum ve belke Milli hokumetin muqedderatinin bir hissesinin hell edilmesi meselesi qarshida durur.Her halda men meselenin ne qeder ciddi ve xeternak olmasini hiss etsemde sonradan yerlerde olarken ishin ne qeder Milli hokumetin varliqi uchun ziyanini daha derinden hiss etdim.

Men Pisheverile gorushub sabahi tezden yola dushdum. Merendden bir deste Fedainin Xoya gonderilmesi barede serencam verdim ve ozumde tecili Xoya hereket etdim.Xoyda qeyri-adi ve ehalinin vahimesine sebeb olan bir hadisenin ozum shexsen shahidi oldum. Bir idde kurdler oz silahlarila Xoyda kuchelerde gezirdiler.Onlarin Xoya ne uchun gelmeleri ve kuchelerde ne uchun gezmeleri haqda ehalinin hech neden xeberi olmadiqina gore , ehali icherisinde boyuk vahimeye sebeb olmushdur.Bu veziyyetden istifade eden dushmen hokmen toqqushma toretmek ve yaranmish vahimeni de shiddetlendirmeye chalishirdi.Sheherde ele bir xosha gelmez sherait yaranmishdi ki , hami ne ise muhum xoshagelmez naguvar bir hadisenin bash vereceyini qorxu icherisinde gozleyirdiler.

Men kurd bashchilarini fermandarliqa devet etdim.Onlarla umumi veziyyet haqda qisaca sohbet edenden sonra onlara bildirdim ki , sizin atlilarin kuche dukan-bazarda silahli gezmeleri ehalinin narahat olmasina sebeb olur.Ona gore de sheherde silahli gezmeyi qadaqan edirik ve bizim bu tedbirin heyata kechirilmesinde bize komek etmeyi sizden xaish edirik.Eyni zamanda sohbet arasi xatirladim ki, biz bu tedbiri bashqa vasitelerle de heyata kechire bilerik.

Bizim sohbetimizden sonra Xoy Firqe komitesi ve Fedai bashchilarinin birge teshebbusu ile sheherde umumi miting teshkil edildi. Mitingde chixish edib , yaranmish umumi veziyyet ve yeni yaranmish cavan Milli hokumetin qarshisinda duran vezifelerden , o cumleden mehelli teshkilatlarin , xsusile Xoy Firqe teshkilatinin , Fedailerinin qarshisinda duran zeruri vezifelerden danishmaqla birlikde , eyni zamanda qeyd etdim ki, sheherde silahli adamlarin gezmelerini meslehet gormuruk ve axirda qeyd etdim ki, bunu qadaqan edirik.Kimliyinden asili olmayaraq xeli-silah edilmesi haqda gosterish verilmishdir.

Chox kechmeden kurd qardashlarimiz sheherden chixib oz yerlerine getdiler.Xoy ehalisi bu tedbirden chox razi qaldiqlarini bildirdiler.Xoydan Salmasa getdim , orada da eyni Xoyda heyata kechirdiyimiz tedbirleri tekrar etdik ve kurdler sheherden chixib oz yerlerine getdiler.Xoy ve Selmasdan sonra esas memuruiyyet yerimiz olan Urmiyeye getdim. Urmiyede veziyyet Xoy- Selmasdaki kimi deyildi.Burda veziyyet aqir idi.Urmyeye yetishen kimi serheng Azeri ve fermandar Refiyinin yaranmish-movcud veziyyet barede melumatlarini dinledim.Onlarin melumatlarindan veziyyetin aqir olmasi lap aydin oldu. Onlarin melumatindan ashkar oldu ki, kurdler serbazxanani uch terefden muhasire edibler.Bu veziyyet ehalinin boyuk teshvishine sebeb olmushdur.Bu veziyyetden dushmen istifade etmeyeye chalishir.Xsusile merkezi dovletin sazmene-emniyyet teshkilati arani qizishdirib , qardash qirqini toretmeye can atirdi.Xeyli gergin veziyyet yaranmishdi.Azaciq yubanmaq ve kichik ehtiyatsizliq boyuk felakete sebeb ola bilerdi. Demeli aqilli ve tecili tedbir gormek lazim idi.Men ilk novbede serheng Azerini xatircem etdim ki, ne lazimdirsia edeceyik. O, ancaq arxayin olsun ve hech bir provokasiyaya yol vermesin . Ona tapshirdim ki, bir qeder soyuq qanli olmaqla yanashi eyni zamanda bir qeder de ciddi olsun.

Fermandar Refiden xaish etdim ki, kurd tayfa bashchlarin Fermandarliqa devet etsin. Onlarla yanashi veziyyetden chixish yolu haqqinda sohbet edek.Men her sheyden evvel onlarin fikir ve meqsedlerini bilmek isteyirdim. Onlarin ne istemesini men achiq desek bilmirdim.Her halda mueyyen xoshagelmez tedbirlere el atmaq istediklerine artiq zerrece bele shubhe yox idi.

Fermandarin vasitesile toplashan kurd tayfa bashchilari ile sohbete bashlandi.Yaranmish veziyyet ve qarshida duran vezifeler.haqqinda danishdiqdan sonra Azerbaycan-kurd xalqlarinin tarixi dostluqundan her ikisinin eyni dushmen terefinden mohkem tezyiqe meruz qalmasindan her ikisinin milli zulme meruz qalmasina ayid misallar getidik ,  bir qeder sohbetden sonra her iki qardsh milletin qarshisinda durmush eyni dushmenin hiylesinden de misallar soylemekle , vahid dushmene qarshi her iki qardash xalqin vahid vezifelerinden danishdim. Butun bunlardan sonra esas metlebe kechib bele sual verdim : indi sizden sorushuram silahli destelerinizi getirib , serbazxananin yaninda saxlamaqdan meqsediniz nedir ? Biz qardashiq ona gor ed ne qeder achiq danishsaq bir o qeder yaxshi olar.Bu emellerinizle ne etmek isteyirsiz ? Belke bir qeder de achiq danishaq ,eyer Urmiyeni tutmaq isteyirsinizse onda ozunuzde bilirsiniz ki,bacarmasniz , gucunuz chatmaz. Gelin lap achiq danishaq ve dushmenin feline uymayaq , gelin dushmenin istediyini yox , oz xeyrimizi nezerden kechirib ona emel edek. Dushmenin toruna dushmekdense gelin dostluqumuzu bir qeder de mohkemlendirek. , qardashliqimiz daha da mohkem ve sarsilmaz olsun.

Menim achiq danishmaqim , xsusile veziyyeti olduqu kimi izah etmeyim hemsohbetlerimin xoshuna geldi.Men yaxshi bilirdim ki, kurdlerle ne qeder sade ve duz danishsaq bir o qeder yaxshidir.Ona gore de ” Diolomatik dilden ” sade dili daha ustun tutdum.Xulasesi budur ki, men hiss etdim ki, menim achiq ve sade sohbetim kurd bashchilarinin esil veziyyetle tanish olmalarinda tesiri pis olmadi.

Sohbetimizin sonunda kurd tayfa bashchlarindan Nuru bey adli birisi dedi ki, ” siz hemishe kurd ve azerbaycanlilarin qardash olmasindan danishirsiz , amma daqi bize verib , sheherleri ozunuz goturmusuz. onda bes bu nece qardashliqdir ? Odur ki , Urmyenide bize verin ” .Onun suali bir qeder zarafatyana ve kechmish el misalina esaslanib deyilmesine baxmayaraq , bezilerinin, heqiqeten , mqesedleri , bezi sheherleri ishqal etmek idi. Men bu haqda genish mubahise ve izahin yersiz olmasini hiss edib dedim ki, ” helelik gelin hokumetimizi mohkemledek , vahid quvve ile dushmenin qarshisina chixib , bu yerlerin heqiqi sahibi olaq , ondan sonra birlikde oturub , iki qardash oz arzularimizi hell ederik.

Bu gun ishimiz dushmen niyyetini puch etmekden , umumi ishimizin xeyrine olan tedbirleri heyata kechirmekdir. O tedbirlerden biri de sizin herbi hisselerinizin oz yerlerine qaytarilmasidir.Sheherde silahli adamlarin gezmesi ehalinin narahatliqina sebeb ol ki , bu da yaxshi ish deyildir.Sozumuzu yekunlashdirib , onlara dedim ki , gedib seher saat 10-a qeder fikirleshsinler ve saat 10-a bir de gorushek . Onlar chixib getdiler . Men fedailerin ve Qizilbash Mill Ordumuzun hazirbash olmalari haqda gosterish verdim.

Sabahisi gun razilashdiqimiz vaxt yeniden toplashib sohbet etdik , Onlar oz silahli destelerini serbazxana etrafindan chixarib , oz yerlerine aparilmalari haqda raziliqia geldiklerinin bildirdiler.Belelikle , kurdler hem serbazxana etrafindan , hem de sheherden chixib oz yerlerine getdiler . Bununlada yaranmish qorxunc fovqulade veziyyete son qoyulmush oldu.

Kurdler sheherden chixib gedenden sonra yene de tayfa bashchilarile sohbetimizi davam etdirdik. Umumi veziyyetle yanashi ,  men onlara dedim ki , milli hokumet serhedlerimizi qorumaq meqsedile , burada 300 neferlik bir nigehbanliq yaratmaq qerarina gelmishdir. Men eyni zamanda bildirdim ki , onlarin xercini , elece de silahlandirilmasi ishini Milli hokumet oz ohdesine goturmekle , bu tedbirin emeli ishini kurd qardashlarimiza tapshirmaq qerarina gelmishdir.Milli hokumetin bu tedbirini urekden beyendiklerini bildirmekle , bu ishin mehz kurdlere tapshirilmasindan da chox razi qaldiqlarini deyerek bele etimada qarshi oz teshekkurlerini bildirdiler. Bu tedbir heqiqeten azerbaycanlilarin ve kurdlerin dostluq ve qardashliqinin mohkem olmasindan ve onun dahada mohkemleneceyinden xeber verirdi.

Men tayfa bshchilarina muraciet ederek dedim ki , gedin oz aranizda razilashin her tayfanin ne qeder adam vereceyini mueyyen edin. Onlar menim yanimdan chox razi halda chixib getdiler.Sohbetimizden uch gun kechene qeder orada idim. Hele de kurd tayfa bashchilarindan xeber yox idi. Men onlari bir de fermandarliqa devet etdim. Onlardan meselenin ne yerde olduqunu sorushdum. Nece bolduklerinin saylarini istedim. Onlar evvelce ayri-ayriliqda menim yanima gelib bildirdiler ki , bize fishen (gulle) verin , o biri tayfani aradan aparaq . Diger tayfa bashchsida eynile bu sozu deyirdi. Bu sohbetlerden aydin oldu ki , nigehbanliqda xidmet edecek 300 neferden her tayfa ne qeder vermesinde raziliqa gele bilmemishler.

Men onlardan sorushdum ki , niye oz aranizda raziliqa gele bilmirsiz . Onlardan biri dedi ki , biz neche bolurukse , bir bashqasina 10 nefer adam az dushur . Men sorushdum ki , biz 10 nefer artirsaq ishiniz duzeler . Hamisi bir aqizdan dediler ki , onda duzeler . Men dedim ki , men oz mesuliyyetimle 10 nefer artiriram. Onda hamisi sevindiler. Belelikle mesele dostcasina hell deildi . Onlarla gorushub dostcasina ayrildiq. Bununla da sheherde silahli gezintinin qadaqan edilmesi tedbiri icra edilmeye bashlandi.

Biz orada oyrendik ki , bele bir xosha gelmez halin meydana gelmesinde yerli mulkedarlarin ve sazemane -emniyyet casusularinin boyuk tesirleri olmushdur.Biz onlardan 9 neferini hebs edib Tebrize gonderdik. Belelikle Urmiyede ishler oz qaydasina dushdu ve her kes oz adi ishile meshqul olmaqa bashladi.

Ishimiz Urmiyede qurtarandan sonra Tebrize getmeye hazirlashdim.Urmiyenin fermandari haci Elinizam Refii tekif etdi ki , nahari bir yerde yiyenden sonra yola dushek. Men onun teklifini qebul etdim. Sufre bashinda muxtelif ishlerden danishilr ve here oz fikrini deyirdi. Refii aradaki sakitlikden istifade ederek soze bashladi ve dedi : indiye qedrer menden sorushsaydilar ki , dunyada xoshuna gelmeyen birinci adam kimdir , men hech fikirleshmeden deyerdim ki , Qulam Yehya . Amma men yoldash Danishyanin Urmiyedeki fealiyyetini gordukden sonra , daha doqrusu onunla bir neche gun bir yerde yoldash olub birge fealiyyetden sonra , ona yaxindan beled olandan sonra , indi menden sorushsalar ki , dunyada xoshuna gelenler icherisinde birinci kimin adini chekersen , onda men yene de fikirleshmeden Qulam Yehyanin adini chekerem.

Men yoldashlarla gorushub ayrildim ve Tebrize yola dushdum. Tebrize yetishen kim  oradan gonderdiyimiz dustaqlarin harada olmasile maraqlananda melum oldu ki , siyasi idarenin reisi Abbas Penahi onlari oz zemanetile buraxmishdi. Men onunla elaqe saxlayib ondan sorushdum ki , eyer bir meqam terefinden senin ixtiyarina hebs edilmish bir ve ya bir neche nefer gonderilirse , siz onlarin ishile tanish olmadan , onlarin pervendesinden xeberiniz olmadan neye esasen , hansi olkenin ve ya hansi qurulusha aid olan qanuna esasen zemanete buraxirsiniz. Onlar yeniden hebs edilib mehkemeye verildiler.

Xoy , Selmas ve Urmiyede gorulen tedbirler haqda Pisheveriye melumat verildikden sonra ona muraciet ederek dedim ki , eyer menimle bashqa ishi yoxdursa Zencana getmek istediyimi bildirdim . O , menim verdiyim guzarishden , daha doqrusu gorulen tedbirlerden razi qaldiqini bildirdi ve istedi ki, menim fealiyyetimden oz raz qaldiqini bildirsin.Men onu qabaqlayib ve dedim ki , aqaye Pisheveri ( men hemishe nedense ona bele muraciet edirdim . Xsusile , teklikde sohbetimiz zamani bashqa cur muraciet etdiyim yadima gelmir) men milli hokumetin bir siravi sebaziyam ve ne  emri olsa bacardiqim qeder yerine yetirmeye haziram-dedim.Pisheverinin menim cavabimdan chox berk mutessir olmasini hiss etdim. Hetta bir qeder kovrelmesini de hiss etdim. Ancaq ozumu bilmemezliye vurdum . O da her halda o veziyyetde olmasini bruza vermek istememesini de hiss etdiyim uchun tez ayrilmaqa cehd etdim . Menim uzume diqqetle baxib , elimi berk sixdi ve ayrildiq . Men oradan chixandan bir neche deqiqe sonra Zencana teref yola dushdum.

 

“21 Azer” Teshkilatinin arxivinden.

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Recent posts

Recent comments